पाठ 17 चतुर: वानर: A clever monkey

चतुर: वानर:

एकस्मिन् नदीतीरे एकः जम्बूवृक्षः आसीत्। तस्मिन् एकः वानरः प्रतिवसति स्म। सः नित्यं तस्य फलानि खादति स्म । कश्चित् मकरोऽपि तस्यां नद्यामवसत्। वानरः प्रतिदिनं तस्मै जम्बूफलान्ययच्छत् । तेन प्रीतः मकरः तस्य वानरस्य मित्रमभवत् ।

एकदा मकरः कानिचित् जम्बूफलानि पत्न्यै अपि दातुम् आनयत्। तानि खादित्वा तस्या जाया अचिन्तयत् अहो । यः प्रतिदिनमीदृशानि मधुराणि फलानि खादति । नूनं, तस्य हृदयमपि अतिमधुरं भविष्यति । सा पतिमकथयत्-“भो ! जम्बूभक्षकस्य तव मित्रस्य हृदयमपि जम्बूवत् मधुरं भविष्यति । अहं तदैव खादितुमिच्छामि । तस्य हृदयभक्षणे मम बलवती स्पृहा । यदि मां जीवितां द्रष्टुमिच्छसि तर्हि आनय शीघ्रं तस्य वानरस्य हृदयम्।” पत्न्याः हठात् विवशः मकरः नदीतीरे गत्वा वानरमवदत्- “बन्धो! तव भ्रातृजाया त्वां द्रष्टुमिच्छति । अतः मम गृहमागच्छ ।” वानरः अपृच्छत्- “कुत्र ते गृहम् ? कथमहं तत्र । गन्तुं शक्नोमि ?” मकरः अवदत्-“अलं चिन्तया । अहं त्वां स्वपृष्ठे धृत्वा गृहं नेष्यामि।”
तस्या वचनं श्रुत्वा विश्वस्तः वानरः तस्मात् वृक्षस्कन्धात् अवतीर्थं मकरपृष्ठे उपविशत्।

नदीजले वानरं विवशं मत्वा मकरः अकथयत्- “मम पत्नी तव हृदयं खादितुमिच्छति । तस्यै तव हृदयं दातुमेव त्वां नयामि।” चतुरः वानरः शीघ्रमकथयत्-“अरे मूर्ख ! कथं न पूर्वमेव निवेदितं त्वया ? मम हृदयं तु वृक्षस्य
कोटरे एव निहितम् अतः शीघ्रं तत्रैव नय येन अहं स्वहृदयमानीय भ्रातजायायै दत्त्वा तां परितोषयामि इति।” मूर्खः मकरः तस्य गूढमाशयं अबुद्धवा वानरं पुनस्तमेव वृक्षमनयत्। ततः वृक्षमारुह्या वानरः अवदत्-‘धिङ् मूर्ख ! अपि हृदयं शरीरात् पृथक् तिष्ठति ? गच्छ, अतः परं त्वया सह मम मैत्री समाप्ता ।

शब्दार्थाः

 दातुम् = देने के लिए (for give), 

जाया = पत्नी (wife), 

नूनम् = निश्चित रूप से (definitely),

स्पृहा=  इच्छा (wish), 

आनय = ले आओ (bring), 

उपविशत् = बैठ गया (sat), 

परितोषयामि  =सन्तुष्ट करता हूँ (satisfy),

 उक्तम् = कहा गया है (said),

 सौहृदय = मित्रता (friendship), 

क्व = कहाँ (where), 

नद्यामवसत् = नदी में रहता था (lived in the river), 

पत्न्यै = पत्नी के लिए (for wife)।

अभ्यास

1. निम्नलिखित प्रश्नों के संस्कृत में उत्तर दीजिए-

(a) जम्बूवृक्षः कुत्र आसीत् ?

(b) वानरस्य केन सह मैत्री अभवत्?

(c) वानरः मकराय किम् अयच्छत् ?

(d) एकदा मकरः जम्बूफलानि कस्मै दातुम् आनयत् ?
(e) मकरी किं खादितुम् इच्छति स्म ?

2.रिक्त स्थानों की पूर्ति कीजिए-
तस्मै, स्वपृष्ठे, वृक्षस्य, जम्बूवृक्षः, हृदयमपि


(a) एकस्मिन् नदीतीरे एकः ………आसीत् ।
(b) वानरः प्रतिदिनं………….जम्बूफलान्ययच्छत् ।
(c) नूनं तस्य………….अतिमधुरं भविष्यति ।
(d) अहं त्वां…………धृत्वा गृहं नेष्यामि ।
(e) मम हृदयं तु……………..कोटरे एव निहितम् ।

3.संस्कृत में अनुवाद कीजिए-

(a) एक मगरमच्छ भी उस नदी में रहता था ।
(b) जामुन खाने से तुम्हारे मित्र का हृदय भी मधुर होगा।
(c) यदि मुझे जीवित देखना चाहते हो तो शीघ्र उस बंदर का हृदय ले आओ।
(d) मैं तुम्हें अपनी पीठ पर बिठा कर घर ले जाऊँगा ।

4.हिन्दी में अनुवाद कीजिए-

(a) वानरस्य हृदयभक्षणे मम बलमती स्पृहा ।
(b) एकस्मिन् जम्बूवृक्षेः एकः वानरः प्रतिवसति स्म ।
(c) तस्यै तव हृदयं दातुमेव त्वां नयामि।
(d) धिङ् मूर्ख! अपि हृदयं शरीरात् पृथक तिष्ठति ।

Leave a Comment