आस्तिक पुत्र: (A Religious Son) द्वादश: पाठ:

इयं सांयकालस्य वेला आसीत्। ईश्वरस्य अस्तित्वतां स्वीकृते प्रचार-प्रसारापराधे आसन्। अष्टवर्षीय बालकम् अद्य सर्व सम्मुखे मृत्युदंड विधाष्यति । अस्य बालकस्य मृत्युदंड दर्शनाय अगणिताः नर-नार्याः न्यायालयस्य एक विस्तृताजिरे एकत्रिता: उच्चोच्चमुखी भवनानां गवाक्षेषु दृश्यमानाः कुलीनाः नार्याः अस्य दृश्यस्य परिकल्पना मात्रेण शोकदग्धाः अभवन्। अस्य बालक प्रह्लादस्य माता कयाधुः शोकाक्रांता अस्ति।
नियतसमये राजपुरुषाभ्यां प्रह्लादमादाय दैत्यराजं राजा हिरण्यकशिपुं सम्मुखे उपस्थितः कृतः। राजसिंहासने राजा हिरण्यकशिपु आसीनः आसीत्।
श्रृंखलायाबद्धमानं बालकं विलोक्य राजा उवाच “हे दुर्मते पुत्र ! अधुनापि किंचित् वेला। स्वापराधं स्वीकृत्य आत्मसमर्पणं कुरु। अहं संसारे वर्ग-विहीनं, धर्मविहीन, ईश्वरविहीन च समाजस्य स्थापनां करिष्यामि। (त्वं वृथा मम बाधकः न भव। अन्यथा मृत्युदण्डाधिकारी भविष्यसि।”
‘क्षम्यताम् तात! खलु संसारस्य कोऽपि प्रलोभनं भयं वा प्रह्लादाय स्वमार्गीत् नावरोधकः भवितुं शक्यते ।” प्रह्लादः अवदत् ।

स्वपुत्रस्य वचनमिदं श्रुत्वा क्रोधावेगे हिरण्याकशिपु अति विचलितः अभवत्। सः रौद्रस्वरेण अवोचत्-“तिष्ठ। •तिष्ठ!! प्रमादं मा कुरु। सैनिक! ग्रहाण एतत् दुराग्राहीम्। सिंहस्य ग्रासमेव अस्य विधात्रे लिखितम्।”
प्राङ्गणस्य मध्ये लौहनिर्मित कारागृहे प्रह्लादः निर्द्वन्दभावेन मृत्युप्रतीक्षाया समुपस्थितः अभूत्। ‘श्रीकृष्ण गोविंद हरे मुरारी, हेनाथ नारायण ‘वासुदेव’ इति पावन ध्वनि मुखादुच्चरिता आसीत्। सहसा पूर्वात् सावधानतया पिंजरद्वारमुद्घाटिता कृतः। (बुभुक्षितः सिंहः पादमेकं प्रहलादसम्मुखे उपस्थितम् अभवत्। जनसम्मर्दः स्तब्धः जातः। प्रह्लाद सिंहः अपश्यत् पुनः बाहोप्रसार्य भावावेशे आबद्धकंठेन अवदत्-ओह। मम स्वामी अद्य तु भवान् अनन्यतम वेशे आगच्छन् किन्तु मम नेत्रौ तव पर्यचनोत्। सिंहः तस्य चरणौ अपतत्। जनसम्मर्दः च आश्चर्य चकितः अभवत्।
धन्यास्ते सत्य-ईश्वराराधने संलग्न कारकोऽयं बालकः । यस्य रक्षणाय ईश्वरेण नरसिंहावतार धारितम्।

शब्दार्थाः

वेला = समय time

प्रचार- प्रसारापराधे = प्रचार-प्रसाद के अपराध में for the crime of conversing and spreading

मृत्युदंड विधाष्यति = मृत्युदंड मिलेगा would be sentenced wide court

गवाक्षेषु = झरोखों high-society

वस्तृताजिरे = विस्तृत प्रांगण में in a from the windows

कुलीना: नार्याः = सम्भ्रांत स्त्रियाँ the women from

परिकल्पना मात्रे से = सोचने मात्र से only by thinking

श्रृंखलाबद्धमानं बालकम् = जंजीर से जकडे बालक को the boy tied with iron-chains

अधुनापिकिंचित वेला = अब भी समय शेष है still the time is remaining

स्वीकृत्य = स्वीकार करके accepting

प्रलोभनम् = लालच greed

रौद्रस्वरेण अवोचत् = तेज आवाज in loud voice

प्रमादं मा कुरु = पागल मत बन don’t be mad

निर्द्वन्दभावेन = बिना किसी भय से without any fear

पादमेकम् = एक छलांग में only by one jump

जनसम्मर्दः = भीड़ crowd

बाहो प्रसार्य = भुजाएँ फैलाकर spreading arms

अन्यतम वेशे =अनोखे वेश में in a strangeful dress

पर्यचनोत् = पहचान लिया was recognised।

कार्य-कालम्

1.निम्नलिखित प्रश्नों के संस्कृत में उत्तर दीजिए-
(Answer the following questions in Sanskrit)

(क) अगणिताः नर नार्याः न्यायालयस्य अजिरे कथम् एकत्रिताः आसन् ?

(ख) कयाधुः का आसीत्?

(ग) कीदृशं बालकं विलोक्य राजा उवाच ?

(घ) (जनकस्य वचनं श्रुत्वा प्रह्लादः किमवदत्?

(ङ) कथं जनसम्मर्दः स्तब्धः जातः?

2.निम्नलिखित वाक्यों का संस्कृत में अनुवाद कीजिए-
(Translate the following sentences into Sanskrit)-

(क) यह शाम का समय था।

(ख) पिताजी! क्षमा कीजिए।

(ग) तुम व्यर्थ मेरे बाधक मत बनो।

(घ) पुत्र ने पिता के वचनों को सुना।

(ङ) ईश्वर सबकी रक्षा करते हैं।

3.निम्नलिखित वाक्यों का हिन्दी में अनुवाद कीजिए-
(Translate the following sentences into Hindi)-

(क) गवाक्षेषु दृश्यमानाः कुलीनाः नार्याः शोकदग्धाः अभवन्।

(ख) अस्य बालकस्य माता कयाधुः अति शोकाक्रांता आसीत् ।

(ग) हे दुर्मते । अधुनापि किंचित् वेला ।

(घ) सहसा पूर्वात् सावधानतया पिंजरद्वारमुद्घटिता कृता ।

(ङ) धन्यास्ते सत्य-ईश्वराराधने संलग्नकारकोऽयं बालकः ।

4.निम्नलिखित वाक्यों को वर्तमान काल में बदलकर पुनः लिखिए-
(Change the following sentences into present tense and write again)-

(क) प्रहलादः अवदत्।

(ख) सिंहासने राजा हिरण्यकशिपु आसीनः आसीत्।

(ग) बुभुक्षितः सिंहः प्रह्लाद सम्मुखे उपस्थितः अभवत्।

(घ) सः रौद्रस्वरेण अवोचत्।

(ङ) जनसम्मर्दः आश्चर्यचकिता अभवत्।

5.निम्नलिखित क्रियाओं के मूल धातु, लकार, पुरुष एवं वचन लिखिए- (Write the root, mood, person and number of each of the following verbs)-

शब्दमूल धातुलकारपुरुषवचन
(क) विधास्यति
(ख) आसन्
(ग) शक्यते
(घ) अवोचत्
(ङ) आगच्छन्

6.निम्नलिखित शब्द रूपों के मूल शब्द, विभक्ति और वचन लिखिए-
(Write the root word, case-ending and number of each of the following word forms)

शब्द रूपमूल शब्द विभक्तवचन
(क) परिकल्पना मात्रेण
(ख) संसारे
(ग) स्वपुत्रस्य
(घ) रौद्रस्वरेण
(ङ) अजिरे

7.(क) संधि कीजिए— (Join the words)—

(i) विस्तृत + अजिरे

(ii) उच्च + उच्चमुखी

(iii) अधुना + अपि

(iv) शोक + आक्रांता

(v) दु: + मते

(vi) मृत्युदण्ड + अधिकारी

(ख) संधि विच्छेद कीजिए— (Disjoin the words)—
(i) निर्द्वन्दभावेन
(ii) प्रसारापराधे
(iii) प्रहलादमादाय
(iv) वेलासीत्
(vi) वेषामासीत्
(v) स्वापराधाम्
(vi) वचनमिदम्


Leave a Comment