असमीक्षितं न कर्त्तव्यम् (Never Do Without Thinking) – त्रयोदशः पाठः

प्रसिद्धः उज्जयिन्यां विश्वशर्मा नाम ब्राह्मणः वसति स्म। तस्य गृहे ब्राह्मणी यस्मिन् दिने एकं पुत्रम् अजनत् तस्मिनैव दिवसे तस्या पालिता नकुली एक नकुल-शिशु जननयित्वा मृतः। ब्राह्मणी मातृहीनं तं नकुलशिशुं बाल्यकालात् अद्यतः पुत्रवत् पालयति स्मः। सा ब्राह्मणी तं नकुलशिशुं पालयित्वा अपि तस्य ‘स्वभावेन शत्रु’ इति विचार्य अहर्निशं भीता न्यवसत् ।
एकदा सा ब्राह्मणी स्वपुत्रस्य रक्षार्थं ब्राह्मणम् अवस्थाप्य जलमानेतुं तडागम् अगच्छत्। तस्मिन्नेव अवसरे राज्ञः प्रासादात् किमपि दानं गृहीतुम् आमन्त्रणम् आगतम्। विश्वशर्मा च धनलोभात् तं नकुलं पुत्ररक्षार्थं व्यवस्थाप्य राजप्रासादम् अगच्छत्।
अस्मिन्नेव काले एकः कृष्णसर्पः विलात् निर्गत्य बालकस्य समीपे अगच्छत्। तेन सर्पेण सह युद्धं कृत्वा नकुलः तं मारितवान्, तं खण्डशः च कृतवान्। तदा तस्य नकुलस्य मुखं रक्तेन रञ्जितम् अभवत्।
ततः सः नकुलः आत्मपराक्रमं प्रदर्शनाय गृहस्य द्वारे अतिष्ठत्। आगम्यमाना विमातां दृष्ट्वा सः एतं समाचारं ज्ञापयितुं बहिः धावितवान् ।
धावितमानः नकुल तत्र आगतः यत्र मार्गे ब्राह्मणी आगता आसीत्। तथाविधं रक्त-रञ्जितं नकुलं दृष्ट्वा सा अचिन्तयत्-“एषः नकुलः अवश्यमेव मम पुत्रं मारितवान्।” अतः सा क्रोधेन जलपूर्णं घटं नकुलस्य उपरि अक्षिपत्। तेन नकुलः तत्रैव पतितः मृतः च।

ततः सा ब्राह्मणी धावित्वा गृहम् आगत्य पश्यति यत् पुत्रः सुखेन स्वपिति तस्य समीपे मृतसर्पः तिष्ठति च। इदानीं सा ज्ञातवती यत् नकुलः एव सर्प खण्डशः कृत्वा पुत्रं रक्षितवान्। अतः पुत्रतुल्यस्य नकुलस्य वधेन ब्राह्मणी भृशं संतप्ता अभवत्।

सत्यमुक्तम्-

असमीक्षितं न कर्त्तव्यम्, कर्त्तव्यं सुसमीक्षितम्।

शब्दार्थाः

उज्जयिन्याम् = उज्जैनी में in Ujjayini

अजनत् = जन्म दिया had given birth

पालिता = पाली हुई domesticated

जननयित्वा = जन्म देकर having given birth

मातृहीनम् = बिना माँ के motherless

बाल्यकालात् = बचपन से ही since childhood

पुत्रवत् = पुत्र के समान like a son

स्वभावेन शत्रुः = स्वभाव से ही शत्रु है enemy by nature

रक्षार्थम् (रक्षा + अर्थम्) = रक्षा के लिए for protection

अवस्थाप्य (अव + स्था) बैठाकर seating

जलमानेतुम् = जल लेने के लिए to bring water

प्रासादात् = महल से form the palace

व्यवस्थाप्य (वि + अव + स्था) = नियुक्त कर appointing

विलात् = विल से from a hole

निर्गत्य (निः + गत्य) = निकलकर coming out

मारितवान् = मार डाला killed

रक्तेन रंजितम् = खून से रँगा हुआ with blood besmeared

आत्मपराक्रमं प्रदर्शनाय = अपना पराक्रम दिखाने के लिए to show his bravery

आगम्यमाना विमाताम् = आती हुई विमाता को to the coming step mother

जलपूर्ण घटम् = जल से भरा घड़ा the pitch full of water

अक्षिपत् = फेंका threw

धावित्वा = दौड़कर running

ज्ञातवती = जाना know

रक्षितवान् = बचाया saved

नकुलस्य वधेन = नेवले की हत्या के कारण because of killing the mongoose

संतप्ता = शोकाकुल grieved

असमीक्षितम् = बिना जाँच-पड़ताल किए without
thinking

स्वपिति = सोता है sleeps

कर्त्तव्यम् = करना चाहिए should act

सुसमीक्षितम् = अच्छी तरह से जाँच पड़ताल करके after proper investigation

कार्य-कालम्

1.निम्नलिखित प्रश्नों के संस्कृत में उत्तर दीजिए-
(Answer the following questions in Sanskrit)-

(क) विश्वशर्मा कुत्र वसति स्म ?

(ख) ब्राह्मणम् अवस्थाप्य ब्राह्मणी कुत्र अगच्छत् ?

(ग) कृष्णसर्पः कुत्र निर्गत: ?

(घ) रक्तरञ्जितं नकुलं दृष्ट्वा ब्राह्मणी किम् अचिंतयत् ?

(ङ) गृहम् आगत्य ब्राह्मणी किम् अपश्यत् ?

2.निम्नलिखित वाक्यों का हिन्दी में अनुवाद कीजिए- Translate the following sentences into Hindi-

(क) असमीक्षितं न कर्त्तव्यम्, कर्त्तव्यं सुसमीक्षितम् ।

(ख) एकदा सा ब्राह्मणी जलम् आनेतुं तडागम् अगच्छत्।

(ग) विलात् कृष्णसर्पः निर्गच्छत्।

(घ) नकुलस्य मुखं रक्तेन रंजितम् अभवत्।

(ङ) मार्गे ब्राह्मणी आगता आसीत्।

3.निम्नलिखित वाक्यों को वर्तमान काल में बदलकर पुनः लिखिए-
Change the following sentences into present tense and write again-

(क) सा क्रोधेन जलपूर्णघटं नकुलस्योपरि अक्षिपत्।

(ख) नकुलः मृतः ।

(ग) रक्तरञ्जितं नकुलं दृष्ट्वा सा अचिंतयत्।

(घ) नकुलस्य वधेन ब्राह्मणी भृशं संतप्ता अभवत्।

(ङ) नकुलः गृहस्य द्वारे अतिष्ठत्।

4.(क) संधि कीजिए-
Join the words-

(i) तस्मिन् + एव
(ii) किम् + अपि
(iii) तत्र + एव
(iv) शिशुः + अपि
(vi) अस्मिन् + एव
(v) पुत्रः + च

(ख) संधि-विच्छेद कीजिए-
Disjoin the words-

(i) जलमानेतुम्
(ii) नकुलस्योपरि
(iii) निर्गतय
(iv) सत्यमुक्तम्
(v) अवश्यमेव
(vi) पुत्रश्च

Leave a Comment