अति सर्वत्र वर्जयेत् – चतुर्थ: पाठ: – Excess of everything is bad – Lesson-4

प्रथमा

कार्य को करने वाला कर्ता होता है। कर्ता कारक में प्रथमा
विभक्ति होती है। कर्ता कारक सर्वनाम या संज्ञा के रूप में
वाक्य में प्रयोग होता है। संख्या के अनुसार वचनों का
प्रयोग होता है। क्रिया का वचन कर्ता के अनुसार होता है। क्रिया के अनुसार कर्ता का नहीं। यथा-मोहनः विद्यालयं न आगतः । (संज्ञा कर्ता) सः चिकित्सालयं गतः (सर्वनाम
कर्ता)।

संबोधन

संबोधन का प्रयोग प्रथमा विभक्ति के अनुसार होता है।
यथा-छात्राः ! युष्मान् निरंतरं वदामि। प्रायः प्रथमा विभक्ति के एक वचन में विसर्ग का लोप होता है। यथा- ‘महोदय !
अहं स्व गृहकार्य स्वाध्यायं च समयेन करोमि।

(प्रथमा / संबोधन कारक, विधिलिङ प्रयोग)


शिक्षिका – किमद्य मोहनः विद्यालयं न आगतः ?

नवीन: – नैवम् आचार्या! सः चिकित्सालयं गतः ।

लीसा – सः चॉकलेट नामधेयं मधुगट्टिकां बहुमात्रायां खादति। तस्य दंता: रुग्णाः मलिनाः च जातः ।

शिक्षिका – छात्राः ! अहं युष्मान् निरंतरं वदामि यत् कस्मिश्चिद् तत्वस्य अति न कुर्यात्, तस्य परिणामं तु भोग्ये हि योग्याः सन्ति।

सुरेश – आचार्या! कतिपय जनाः विवाहादि उत्सवेषु बहुभोजनं भोजयन्ति यत् आगामी दिवसे तेषां स्वास्थः क्षीर्णः भवतीति ।

शिक्षिका – अति सर्वत्र वर्जयेत् अर्थात् सीमोल्लंघनं न कुर्यात् सीमा क्षेत्रे हि वयं सर्वेषां विषयानाम् आनन्दं प्राप्तं कुर्मः।

दिनेश – मम मित्रः निर्मलः अहर्निशं दूरवीक्ष्यस्य सम्मुखे अधीष्ठितवान्। परिणामतः तस्य नेत्रयोः ज्योतिः क्षीर्णा अभवत् ।

शिक्षिका – पश्य, अहं युष्मान् सोदाहरणं पाठयामि। यदा वैदले अत्यधिकमात्रायाः लवणः प्रयुज्यते तर्हि किं भविष्यति ?

नवीन: – सा तिक्तं भविष्यति तथा च वयं न खादिष्यामः ।

अनघा – लवण: यदि समुचित मात्रायाः भवेत् तर्हि वैदल: सुपाच्य सुस्वादूनि भविष्यति।

शिक्षिका – सत्यम्, शोभनम्, तां समुचितं मात्रामेव वयं’ ‘सीमा’ इति संज्ञा वदामः । यस्मिन् प्रकारेण प्रतिदिन व्यायामेन शरीरं स्वस्थं भवति तथा च यदि तस्मिन् स्थाने अनियमिता भवत् तर्हि नोचितो साध्यम् भविष्यति ।

लीसा – महोदय! यस्मिन् प्रकारेण अतिजलवृष्ट्या नदीषु जलप्लावनं: भवति चतुर्दिगेषु विनाशलीलामुपजायते तदैव हि…. ?

शिक्षिका – सत्यमेतत् उदाहरणम्! किंतु जलवृष्टिः तु प्रकृत्याधीनं वर्तते समुचित आहार व्यवहार निद्रा
च मानवाधीनम्।

अनघा – महोदय! अहं स्व-गृहकार्यं स्वाध्यायं च समयेन करोमि। अतः रविवासरे अन्यावकाशे वा भ्रमणार्थमपि गच्छामि।

शिक्षिका – तदैव तु तव परीक्षाफले प्रथमो श्रेण्यां उत्तीणो भवति। सर्वे छात्रा! स्मरेत्- अत्यधिक लालसां त्यजेत् स्वसीमाक्षेत्रैव कार्य व्यापरेत् तदैव जीवने सुख-सौख्यं भवेयुः । सर्वदा स्मरेत्-‘अति सर्वत्र वर्जयेत्’ इति।

शब्दार्थाः

चिकित्सालयम् = चिकित्सा घर hospital

मधुगट्टिकाम् = टॉफी को to toffy

निरन्तरम् = लगातार continuous

तत्वस्य = किसी बात (तत्व) को of anything

भोग्ये हि योग्याः = भोगने के ही योग्य able to be consumed

उत्सवेषु = उत्सवों में in festivals

सीमोल्लंघनम् = सीमा को लाँघना crossing limit

अहर्निशम् = रात-दिन day- night

वैदले = दाल में in pulses

तिक्तम् = खारा salty, heavywater

लवण: = नमक salt

नोचिता साध्यं भविष्यति = (यह) उचित नहीं रहेगा (होगा) will not be right

जलप्लावनम् – बाढ़ flood

चतुर्दिगेषु = चारों दिशाओं में in all the directions

विनाशलीलामुपजायते = विनाश का तांडव दिखाई देता है/होता है the game of destruction

प्रकृत्याधीनम् = प्रकृति के अधीन nature

लालसाम् = लालच को greed

कार्य-कालम्

1. निम्नलिखित प्रश्नों के संस्कृत में उत्तर दीजिए- (Answer the following questions in Sanskrit)-

(क) मोहन कुत्र गत: ?

(ख) कतिपयः जनाः विवाहादि उत्सवेषु कि कुर्वन्ति?

(ग) वेदलः कदा सुपाच्य सुस्वादूनि भवति ?

(घ) यदा वैदले अत्यधिक मात्रायाः लवणः प्रयुज्यते तदा किं भवति?

(ङ) अति जलवृष्ट्या किं भवति ?

(च) पाठानुसारे कः सर्वदा स्मरेत् ?

2. निम्नलिखित वाक्यों का हिन्दी में अनुवाद कीजिए-
(Translate the following sentences into Hindi)

(क) दुष्यंत विद्यालयं न आगतः।

(ख) तस्य दन्ताः रुग्णाः मलिनाः च सन्ति।

(ग) मम मित्र मोहन: अहर्निशं दूरवीक्ष्यस्य सम्मुखे अधीष्ठितवान्।

(घ) तर्हि किं भविष्यति ?

(ङ) रविवासरे भ्रमणार्थं गमिष्यामि।

3. निम्नलिखित वाक्यों का संस्कृत में अनुवाद कीजिए-
(Translate the following sentences into Sanskrit)-

(क) वह टॉफी खाता है।

(ख) मैं अपना गृहकार्य समय से करती हूँ।

(ग) जल से चारों ओर विनाश लीला हो जाती है।

(घ) अत्यधिक लालसा को त्यागिए।

(ङ) अति सर्वत्र वर्जित है।

4. निम्नलिखित क्रियाओं के मूल धातु, लकार, पुरुष एवं वचन लिखिए-
(Write the root, mood, person and number of each of the following verbs)—

शब्दमूल धातुलकारपुरुषवचन
भवति
सन्ति
गमिष्यामि
भवेयुः
भविष्यति
कुर्यात्
कुर्मः
अभवत्
5. निम्नलिखित शब्द रूपों के मूल शब्द, विभक्ति और वचन लिखिए-
(Write the root word, case-ending and number of each of the following word forms)

शब्द रूपमूल शब्दविभक्तिशब्द रूप
दिवसे
यस्मिन्
उत्सवेषु
चतुदिर्गेषु
अत्यधिकमात्रायाः
तत्वस्य
मानवाधीनम्
निम्नलिखित शब्दों के प्रथमा विभक्ति के रूपों से रिक्त स्थानों की पूर्ति कीजिए-
(Fill in the blanks with the Nominative forms of the following words)—

(क) ……..विद्यालयं न गच्छति । (मोहन)

(ख)……..चिकित्सालयं गतः । (तत्-पुल्लिंग)

(ग)……सर्वेषां विषयानाम् आनन्दं प्राप्तं कुर्मः। (अस्मद्)

(घ)…….तु प्रकृत्याधीनं वर्तते। (जलवृष्टि)

(ङ)……..स्वाध्यायं करोमि। (अस्मद्)

Leave a Comment