avyayi bhav samas अव्ययीभाव समास

अव्ययीभाव समास

परिभाषा:- जिस समास में पूर्व पद की प्रधानता हो उसे अव्ययीभाव समास कहते है | यदि प्रथम पद अव्यय / उपसर्ग हो तो उसे भी अव्ययी – भाव समास कहते है । इस समास से युक्त पद हमेशा नपुंसकलिंग एकवचन में रहता है ।

अव्यय
/ उपसर्ग
अर्थविभक्ति:उदाहरण
उप
समीपम् ,पासषष्ठी
उपरामम्
= रामस्य
समिपम्

उपासनम्
आसनस्य
समिपम्
निर् /निस्आभाव:ना होनाषष्ठीनिर्जनम्
=
जनानाम् अभावः

निष्फलम् =
फलानाम्
अभावः
अनु
योग्तम् ,
पश्चात
षष्ठीअनुरामम्
= रामस्य
योग्यम्

प्रति
वीप्सा,
दोहराना

द्वितीया/
सप्तमी
प्रतिगृहम्
= गृहं गृहं इति

प्रतिगृहम् गृहे गृहे इति

यथा
अनातिक्रम्य
उल्लंघन न करके
द्वितीयायथाबलम्
बलम् अनतिक्रम्य
साथ,
सहित,
समान
तृतीयासरामम् :
रामेण सह


अधोलिखितवाक्येषु रेखांकितपदानां समासम् विग्रहं
वा विकल्पेभ्य: चितवा लिखत

  1. बालाः उपवृक्षम् क्रीडन्ति ।
    (अ) वृक्षस्य समीपम्
    (ब) वृक्षात् दूरम्
    (स) वृक्षं वृक्षं प्रति
    (द) वृक्षे एव
  2. सचित्रं पुस्तकम् आनय |
    (अ) चित्रस्य भावम्
    (ब) चित्रेण सहितम्
    (स) चित्रम् अनतिक्रम्य (द) चित्रस्य समीपम्
  3. रामः मृगस्य पश्चात् धावति स्म |
    (अ) मृगानुसारम्
    (ब) उपमृगम्
    (स) अनुमृगम्
    (द) समृगम्

avyayi bhav samas उदाहरण

उपकृष्णम् =: कृष्णस्य समीपे

उपनेत्रम्=नेत्रयोः समीपम्

उपनीडम्र=नीडस्य समीपम्

उपवृक्षम् =वृक्षस्य समीपम्

उपगंगम् = गंगायाः समीपम्

उपकृष्णम्र =कृष्णस्य समीपम्

उपनदि = नद्या: समीपम्

उपयमुनम् = यमुनाया: समीपम्
निर्मक्षिकम् = मक्षिकाणाम् अभाव:
निर्विघ्नम्=• विघ्नानाम् अभावः
।निरर्थकम्=अर्थस्य अभाव:
निष्प्रभावम् = प्रभावस्य अभाव:
निर्जनम्= जनानाम् अभाव:
निष्फलम्=फलानाम् अभावः
अनुरूपम्= रूपस्य योग्यम्

अनुमृगम्=मृगस्य पश्चात्

अनुविष्णुः=विष्णोः पश्चात्

प्रतिजनम् = जनं जनम् इति

प्रतिदिनम्=दिनं दिनम् इति

प्रतिचक्रम् = चक्रं चक्रम् इति।

प्रतिगृहम्= गृहं गृहं इति

प्रत्येकम् = एकम् एकम् इति

यथासमयम् = समयम् अनतिक्रम्य

यथाशक्तिम् = शक्तिम् अनतिक्रम्य

यथेच्छम् = इच्छाम् अनतिक्रम्य
सानुजम्= अनुजेन सह

साट्टहासम्=अट्टहासेन सह

सार्थकम् =अर्थेण सह

सघृतम्=घृतेन सह

सचित्रम् चित्रेण सहितम्

सक्रोधम्= क्रोधेन सहितम्

अध्यात्मम् = आत्मनि

जानकारी हेतु नीचे दिए गए लिंक पर क्लिक करें

Leave a Comment