दानवीर कर्णः (Donator Karna) – सप्तदशः पाठः

(ततः प्रविशति विप्रवेशधारी पुरन्दरः)

पुरन्दरः – भो कर्ण! महत्तरां भिक्षां याचे ।

कर्णः – भगवन्! कर्णोऽहं, भगवन्तं नमस्करोमि। आज्ञापय किम् इच्छसि, किं ददामि?

पुरन्दरः – महत्तरां भिक्षां याचे।

कर्ण: – महत्तरां भिक्षां भवते प्रदास्ये। गो सहस्रं ददामि।

पुरन्दर: – मुहुर्तकं क्षीरं पिबामि। चेच्छामि कर्ण!

कर्ण: – किं नेच्छति भवान्? वाजिना बहुसहस्रं ते ददामि।

पुरन्दर: – मुहुर्तकं आरोहामि। नेच्छामि कर्ण! नेच्छामि।

कर्ण: – एतत् वारणानां वृन्दं ददामि।

पुरन्दरः – एतदपि नेच्छामि।

कर्णः – अन्यदपि श्रूयताम्। अपर्याप्तं कनकं ददामि।

पुरन्दरः – गृहीत्वा गच्छामि (गत्वा पुनरागत्य च) नेच्छामि कर्ण! नेच्छामि।

कर्णः – तेन हि जित्वा पृथिवीं ददामि।

कर्ण पाण्डवों का सबसे भाई था, जो सूर्य के प्रसाद से
उत्पन्न हुआ था। माता कुंती को सूर्य द्वारा दिए गए वरदान के अनावश्यक प्रयोग से यह प्रसाद महाभारत के युध्द में दुर्योधन का मित्र बना था।

पुरन्दरः – पृथिव्याः किं करिष्यामि ?

कर्ण: – तेन हि मच्छिरो ददामि।

पुरन्दर: – अविहा! अविहा!

कर्ण: – न भेतव्यम्, न भेतव्यम्। प्रसीदतु भवान् ! अन्यदपि श्रूयताम्-भगवते यदि रुचितं स्यात् कुण्डलाभ्यां सह कवचं ददामि।

पुरन्दर: – ददातु ददातु।

शल्य-राज: – अङ्गराज ! न दातव्यम् । न दातव्यम् ।

कर्णः – शल्यराज ! अलम् अलं वारयितुम्।

पश्य-
शिक्षा क्षयं गच्छति कालपर्यात् सुबद्धमूला निपतन्ति पादपाः ।
च शुष्यति जलं जलस्थानगतं हुतं च दत्तं च तथैव तिष्ठति।। तस्मात्गृह्यताम्

शब्दार्थाः

विप्रवेशधारी = ब्राह्मण वेश में in the guise of a Brahmin

पुरन्दरः = इन्द्र indra

गोसहस्रम् = हजार गाय a thousand cows

मुहुर्तकम् = क्षण भर a moment

भिक्षाम् =भीख alms

आज्ञापय = आदेश दें please order

क्षीरम् = दूध milk

वारणानाम् = हाथियों का of elephants

कनकम् = सोना Gold

महत्तरम् (महत् + तराम्) = सबसे महान greatest

वाजिनाम् = घोड़ों का of horses

मच्छिरः (मत् + शिरः) = अपना सिर own head

भेतव्यम् = डरना चाहिए should fear

कुण्डलाभ्यां सह = दोनों कुण्डलों के साथ with the two earnings

जलस्थानगतम् = जलाशय के अंदर का inside water reservoir

कवचम् = अंगरक्षक लौह-परिधान armour

आमत्यगतम् = मन ही मन aside

कालपर्यंतात् = समय परिवर्तन से in course of time

सुबद्धमूलाः = मजबूत जड़ वाले deep-rooted

निवृत्य = घूमकर turning ।

कार्य-कालम्

1.निम्नलिखित प्रश्नों के संस्कृत में उत्तर दीजिए–
(Answer the following questions in Sanskrit)-

(क) विप्रवेशधारी कः ?

(ख) पुरन्दरः कुत्र आगत: ?

(ग) कर्णः पुरन्दराय किं ददाति ?

(घ) सदा किं तिष्ठति ?

(ङ) कालपर्ययात् के निपतन्ति ?

(च) प्रथमे कः विप्राय किं दातुम् इच्छति?

2.निम्नलिखित वाक्यों का संस्कृत में अनुवाद कीजिए-
(Translate the following sentences into sanskrit)-

(क) कर्ण सूर्य का पुत्र था।

(ख) इन्द्र ने कर्ण से कवच-कुण्डल माँगा।

(ग) दान के समान दूसरा कुछ भी नहीं है।

(घ) दानियों में कर्ण श्रेष्ठ है।

(ङ) कर्ण! ठहरो! इन्द्र तुम्हारे साथ छल कर रहा है।

3.निम्नलिखित वाक्यों का हिन्दी में अनुवाद कीजिए—
(Translate the following sentences into hindi)-

(क) मुहुर्तकं क्षीरं पिबामि। नेच्छामि कर्ण!।

(ख) तेन हि जित्वा पृथिवां ददामि।

(ग) हुतं च दत्तं च तथैव तिष्ठति।

(घ) अङ्गराज! न दातव्यम्, न दातव्यम्।

(ङ) भवते यदि रुचितं स्यात् कुण्डलाभ्यां सह कवचं ददामि।

4.निम्नलिखित क्रियाओं के मूल धातु लकार पुरुष एवं वचन लिखिए-
(Write the root, mood, person and number of each of the following verbs)—

शब्दमूलधातुलकारपुरुषवचन
याचे
तिष्ठति
करिष्यामि
इच्छति
ददामि
नमस्करोमि
इच्छसि
शुष्यति

5.निम्नलिखित शब्द रूपों के मूल शब्द विभक्ति और वचन लिखिए-
(Write the root word, case-ending and number of each of the following word forms)—

शब्द रूपमूल शब्दविभक्तिवचन
(क) वारणानाम्
(ख) पादपाः
(ग) पृथिवीम्
(घ) भिक्षाम्
(ङ) भवते
(च) गोसहस्रम्
(छ) क्षीरम्

6.निम्नलिखित शब्दों के प्रथमा विभक्ति के रूपों से रिक्त स्थानों की पूर्ति कीजिए- (Fill in the blanks with the Nominative forms of the following words)—
(क) ………भगवन्तं नमस्करोमि । (अस्मद्)

(ख) ……….कवच कुंडलानि ददाति । (कर्ण)

(ग)…….. पृथिवी दास्यसि। (युष्यद्)

(घ)……… भिक्षां याचामि । (अस्मद्)

(ङ) कालपर्यात् ……….क्षयं गच्छति । (शिक्षा)

Leave a Comment