ध्रुवसंकल्पम् (Unyielding faith) – पञ्चदश: पाठ:

कत्वा प्रत्यय प्रयोग
इंद्रप्रस्थनगरे ज्वालाहेड़ी क्षेत्रे श्रीराम पालीवाल: नाम कोऽपि धनिकः वसति। तस्य द्वे पत्न्यौ-प्रथमा सुनीति: अपरा च सुरुचिः। ज्येष्ठा सुनीतिः कनिष्ठा भार्या च सुरुचि अस्ति। कनिष्ठा सुरुचि धनिकाय अति प्रिया अस्ति। सुरुचेः पुत्रः विशालः पितुः प्रियतरः अस्ति अतः स अति हठयोगी अस्ति। किंतु सुनीतेः पुत्रः सुधांशु अत्यंत: सौम्य भवतेऽपि धनिकस्य न तथा स्नेहभाजनम्
एकस्मिन्नवसरे श्रीरामपालीवाल: पर्यंके उपविष्टः आसीत् तस्य अङके तस्मिन् एव काले वेगेन धावमान: दूरवीक्ष्यसंचालकाम् आदाय स्थितः अभवत् विशालः नामः पुत्र। पुनः च सुधांशु अपि विशालं प्रति अनुधावमानः तत्र आगतः। सुधांशुः अवदत्-“तात! विशाल महह्यं दूरवीक्ष्यसंचालकं न ददति। अहम् अधुना दूरदर्शनं दृक्ष्यामि।” विशालः उत्तरत:-“नहि, तात! अहं न दास्यामि अहं अन्य प्रसारणं दृक्ष्यामि, न तु दूरदर्शनं।” श्रीरामपालीवालः अवदत्-पुत्र सुधांशुः त्वं ज्येष्ठो असि अतः कनिष्ठाय कोपं न उपजायते। सुधांशु अकथयत्–“एव हि तात!” पुनः विशालं प्रति विलोक्य अवदत्-“तात! अहम् अपि जनकस्य अङ्के आरुढम् ऐच्छामि। ततः पार्श्वे स्थितः सुरुचिः ईर्ष्यया दर्पेण च ध्रुवं दृष्ट्वा तर्जयित्वा च अवदत्–“वत्स! वृथा एव ते मनोरथः। सपल्या गर्भजातः त्वं कथं मम पुत्रेण समं भवितुम् इच्छसि ? अस्य अङ्कस्य योग्यं मम पुत्रः विशालः एव अस्ति।”
अनेन अपमानेन आहतः बालकः सुधांशुः मातुः समीपं गत्वा रोदति स्वदुःखं च निवेदयति ततः माता सुनीतिः अवदत्-” पुत्र! अलं दुःखेन । सरस्वत्याः शरणं गच्छ। स्वप्रसादात् तव मनोरथं पूरयिष्यति। अतः हे पुत्रः सत्वरं पठ, ध्यानेन अभ्यासेन यथाशीघ्र या ‘ मनीषि भव। पठित्वा धनार्जनं कुरु धनम् अर्जयित्वा भौतिक सुखसाधनान् लभ। मातुः आज्ञां शिरोधारयित्वा सुधांशुः अहर्विशं ध्यानेन सतत् अभ्यासेन अपठत्। कक्षाध्यापकेन प्रधानाचार्येण परामर्शात् विकट पाठ्यसमस्यायाः निवारणात् सः अल्पकालेनैव विद्वानो अभवत्।
सुधांशुः अध्यापकानां परामर्शात् “ॐ नमो भगवत्यै सरस्वत्यै नमः” इति मंत्रेण महत्तपः अपि कृतवान्।
तपसा प्रसन्न भगवती सरस्वती स्वप्नम् लक्ष्मी देवी च आशीर्वचनं दत्तवान्। ते प्रसादेन सुधांशु अति उत्तमोत्तम राजकीय पदम् अलभत्। स्वमानधनेन भौतिक सुख सौविध्यं च लब्धवान्। पितुः आवासं त्यक्त्वा मातुः सह स्व क्रीतः प्रासादम् आगतः। मातुः सेवाया सेवकाः सेविकाश्च नियुक्तवान्। अनेन ध्रुवसंकल्पेन सुधांशुः धनिकः अभवत् ।

शब्दार्था:

दूरवीक्ष्यसंचालकम् = रिमोट remote

स्नेहभाजनम् = स्नेह का पात्र recipient of affection

अङ्के = गोद में in the lap

आरूढम् = चढ़ने के लिए to climb

ईर्ष्यया = द्वेष के कारण out of envy

दर्पेण = घमण्ड के कारण out of arrogance

तर्जयित्वा = डाँटकर, फटकारकर scolding

मनोरथ: = अभिलाषा ambition

अनेन अपमानेन = इस अपमान से by this insult

आहतः = चोट खाया हुआ grieved

निवेदयति = निवेदन करता है expresses

स्वप्रसादात् = अपनी कृपा से by (his) own grace

परामर्शात् = सलाह से on the advice

महत्तपः = घोर तपस्या severe penance

उत्तमोत्तम = सर्वश्रेष्ठ the best of all

ध्रुवसंकल्पेन = अटल इरादे से by unyielding faith।

कार्य-कालम्

1. निम्नलिखित प्रश्नों के संस्कृत में उत्तर दीजिए- (Answer the following questions in Sanskrit)

(क) श्रीराम पालीवालस्य के द्वे पत्न्यौ आस्ताम् ?

(ख) सुधांशु नामकस्य बालकस्य मातुः नाम किम् ?

(ग) सुधांशुः किम् ऐच्छत्?

(घ) मातुः आज्ञां शिरो धारयित्वा सुधांशुः कुत्र गतः ?

(ङ) केन प्रकारेण सुधांशुः धनिकः अभवत् ?

2.निम्नलिखित प्रश्नों का संस्कृत में अनुवाद कीजिए-
(Translate the following sentences into Sanskrit)-

(क) श्रीराम पालीवाल की दो पत्नियाँ थीं।

(ख) एक बार श्रीराम पालीवाल पलंग पर बैठे हुए थे।

(ग) सुरुचि ने ईर्ष्या से सुधांशु को डाँटा ।

(घ) पुत्र! सरस्वती की शरण में जाओ।

(ङ) सुधांशु ने अपने ध्रुव संकल्प के कारण राजकीय पद प्राप्त किया।

3.निम्नलिखित प्रश्नों की वाक्य रचना संस्कृत में कीजिए—
(Make sentences of the following words in Sanskrit)-

(क) इंद्रप्रस्थ राज्ये ………………………………..

(ख) जनकस्य अङ्के………………………………

(ग) मनोरथ: ………………………………………….

(घ) राजकीय पदम् …………………………………

(ङ) ध्रुवसंकल्पेन…………..………………………..

4.मञ्जूषा में दी गई धातु के सही रूप से वाक्यों को पूरा कीजिए-
(Complete the sentences with the correct form of the root in box)-


(क) ज्येष्ठा सुनीतिः कनिष्ठा च सुरुचिः …………………

(ख) सुरुचि सुधांशुं तर्जयित्वा सक्रोधेन……………….

(ग) पुत्र! भगवतः शरणं…………………………..

(घ) सुधांशु प्रयत्नेन पाठ……………………..

(ङ) बालकोऽपि सुधांशुः ध्रुवसंकल्पेन राजकीय पदं..……….

6. ‘क्त्वा’ प्रत्यय जोडिए-
(Join the ‘क्त्वा’ Suffix)—

(क) कृ + क्त्वा = ……….

(ख) भू + क्त्वा = ……….

(ग) वद् + क्त्वा = ……….

(घ) तर्जय् + क्त्वा = ………..

(ङ) पठ् + क्त्वा = …………

(च) गम् + क्त्वा = …………

Leave a Comment