गुप्तचर – अष्टम: पाठ: – (Spy 002)- Ashtamh pathh

गुटिकास्वम्
‘Y’ के आकार की एक यष्टिका (लकड़ी) जिसके साथ एक डोरी (रबड़ की) बँधी होती है, इससे पक्षियों पर पत्थर के टुकडे फेंके जाते हैं। इसे ‘गोफिया’ या ‘गुलेल’ भी कहते हैं।
उलूकः
उल्लू रात्रिचर प्राणी है। इसकी आवाज भयानक होती है यह अपनी आवाज बदल-बदल कर निकालता है। लक्ष्मी जी का वाहन होने के कारण बंगाली लोग इसे शुभ मानते हैं। विभिन्न खुशी के अवसरों पर बंगाली महिलाएँ उल्लू की आवाज निकाल कर खुशी का स्वागत करती हैं।

(द्वितीया प्रयोग)

(विवेक: हर्म्यम् आरोहति गुटिकास्त्रेण सह। सः गुटिकास्त्रेण खगान् लक्ष्यं कृत्वा आखेटकार्ये प्रयत्नशीलः भवति तदैव तस्य मातुलः तत्र आगच्छति)

विवेकः- (मातुलं दृष्ट्वा सप्रसन्नतया) मातुल! प्रणाम !!

मातुलः – अद्य रविवासरः अतः आगच्छम्। किन्तु त्वं अत्र हर्म्ये किं करोषि ?

विवेकः – मातुल! अहं तां विद्युतस्तम्भासीनम् उलूकं उडड्नेयितुं प्रयत्नरतोऽस्मि । (गुटिकास्त्रे प्रस्तरम् आरोहयति)।

मातुल: – किंतु भागिनेय! उलूकेन तव प्रति कः दुर्व्यवहारः कृतः ? केन प्रेरितः त्वम् एनं दुर्व्यवहारं करोषि ?

विवेक: – नैव, सः नैव कृतः दुर्व्यवहारम्। किन्तु जनश्रुतिः यत् ‘अयं खगः अशुभः कारकः भवतीति इमां स्वगृहस्य सम्मुखे आसन्नार्थं न कर्त्तव्यः ।

मातुल: – एतत् अंधविश्वासः वर्तते। वास्तविके तु न समीचीनं वर्तते। उलूकः एकः उपयोगी खगः। सः अस्माकं सखा च।

विवेक: – (हर्म्यात् अधः अवतरति) अत्र किं कारणम् ?

मातुल: – उलूकः मूषकान् कीटान् खादित्वा तैः भूयमानः हानिप्रदतत्वात् अस्मान् अवरोधयति। अस्माकं शस्यां च रक्षयति ।

मुण्डभागम्
गर्दन और गर्दन से ऊपर का शरीर मुण्डभाग तथा नीचे का
शरीर रुण्ड भाग कहलाता है।

द्वितीया विभक्ति
कर्म कारक में द्वितीया विभक्ति होती है; यथा-उलूका अंडान् प्रसवति । इस वाक्य में ‘अंडान्’ द्वितीया विभक्ति बहुवचन का रूप है। कालवाची शब्दों में द्वितीया विभक्ति होती है,
यथा-वारमेकम्, दशपर्यन्तम् आदि।


विवेकः – मातुल! किमुलूकः वास्तविके मूर्खः भवति ?

मातुल: – नैवम् विवेक, अयं तु बुद्धिमान पक्षी अस्ति। आखेटकार्ये तु बहु पटुः भवति।

विवेक: – (जिज्ञसया) कथम्?

मातुल: – (शिक्षयमानः) उलूकस्य नेत्रयोः आवरणौ अन्धकारे प्रसरतः । अनेन अतिसूक्ष्मरश्मिषु अपि सः द्विसहस्र परिमाण मीटरस्य दूरादपि मूषकं दृष्टेषु सक्षमः भवति ।

विवेक: – किंतु तृणगर्मेस्थितं मूषकं झटितयित्वा सः केन प्रकारेण गृहणति ?

मातुल: – वास्तविके तस्य गूढदृष्टिः हि नहि अपितु तस्य श्रोतेन्द्रियः अपि अति क्रियाशीलः भवति। तस्य कर्णौ पक्षप्रकोष्ठे स्थितः । तस्य चञ्चुः नेत्रयोपरि अपि पक्षा: भवन्ति ।

विवेक: – किमेतत् पक्षांः अपि श्रवणकार्ये सहायकाः भवन्ति ?
मातुल: – भागिनेय! उलूकस्य सम्पूर्ण मुण्डभागः श्रवणकार्येषु सहायकः भवति। अतएव यदा तृणगर्भे स्थितः मूषकः किंचिद गतिमानं करोति तदा सः झटिति गृह्णति ।

विवेक: – किमुलूक: मांसाहारी भवति ?

मातुल: – आम्, सः मूषकान्, दर्दुरान्, कीट-पतंगान् खादति । सः स्वखाद्यकीटान् झटिति ग्रहणाति ।

विवेक: – प्रतीयते एतत् यत् उलूकः सर्वोत्तम आखेटकः । मातुल! उलूका एक बारे कति अंडान् प्रसवति ।

मातुल: – भागिनेय! सन्तुलित भोजनं यदि तां प्राप्ति भवति तदा उलूका वारमेकं अष्टात् दशपर्यन्तम् अण्डान् प्रसवति। किन्तु यदि सन्तुलित भोजनं न वाप्ति तर्हि सा अण्डमेकं प्रसवति अन्यथा शून्यमपि ।

विवेक: – उलूक: अख्यस्य बुद्धिर्वि वेकमान गुप्तचरः अस्ति यः रात्रौ भूयमानान् गतिशीलान् दृश्यते।

मातुल: – आम्, वयम् अस्मान् ‘गुप्तचर 002′ अपि वदितुं शक्नुमः ।

विवेक: – 002′ कथम् ?

मातुलः – (हसित्वा) तस्य नेत्राकृति गोलायमानः ‘O’ इव भवति तस्मात् कारणात्।

विवेक: – ओह! सत्यमेतत् अहमपि अद्यत्वे उलूकः न वदिष्यामि ‘गुप्तचर 002’ एव कथिष्यामि । (द्वौ हसत:)

शब्दार्थाः

हर्म्यम् = छत roof

गुटिकास्त्रेण सह = गुलेल के साथ with pellet-bow

आखेटकायें = शिकार करने में in hunting

मातुलः = मामा maternal uncle

विद्युतस्तम्भासीनम् = बिजली के खम्भे पर बैठा हुआ sitting on an electric-pole

प्रस्तरम् = पत्थर stone

जनश्रुतिः = लोग कहते हैं people saying, rumour

सखा = मित्र friend

भूयमानः हानिप्रदतत्वात् = होने वाले हानिप्रदतत्वों से by the elements being harmful

बहु, पटुः = बहुत पारंगत very expert

नेत्रयो: आवरणौ = आँखों की पुतलियों को to the eye-balls

अतिसूक्ष्मरश्मिषु = बहुत कम रोशनी में in mid-light

तृणगर्भोस्थितम् = घास में छिपा हुआ hidden in grass

गूढदृष्टि: = पैनी नजर sharp – sight

पक्षप्रकोष्ठे स्थितः = पंखों में स्थित situated in feathers

गतिमानम् = हरकत movement

दुर्दरान् = मेढ़कों frogs

अंडमान् प्रसवति = अंडे देती है lays eggs

वारमेकम् = एकबार में at one time

अष्टात् दशपर्यन्तं = आठ से दस तक from eight to ten

अन्यथा शून्यमपि = अन्यथा एक भी नहीं other wise nothing

गुप्तचर: = जासूस detective, spy

नेत्राकृतिगोलायमानः = आँखों की आकृति गोल होने के कारण due to global structure of eyes

अद्यत्वे = आज से ही even from today

कार्य-कालम्

1.निम्नलिखित प्रश्नों के संस्कृत में उत्तर दीजिए-
(Answer the following questions in Sanskrit)

(क) हम्यम् आरुढः विवेकः किं करोति?

(ख) उलूकः कस्मिन् कार्येषु बुद्धिमत्तः भवति?

(ग) उलूकस्य नेत्रयोः का विशेषता ?

(घ) उलूकस्य कर्णौ कुत्र भवतः?

(ङ) उलूकविषये का जनश्रुति अस्ति?

(च) ‘गुप्तचर 002’ कः अस्ति कथं च?

2.निम्नलिखित वाक्यों का हिन्दी में अनुवाद कीजिए—
(Translate the following sentences into Hindi) –

(क) अद्यरविवासरः, अतः आगच्छम्।

(ख) एतत् अंधविश्वासः वर्तते।

(ग) सः नैव कृतः दुर्व्यवहारम्।

(घ) सा अण्डमेक प्रसवति ।

(ङ) तस्य कर्णौ पक्षप्रकोष्ठे स्थितः।

3.निम्नलिखित वाक्यों का संस्कृत में अनुवाद कीजिए-
(Translate the following sentences into Sanskrit)-

(क) उल्लू पेड़ पर बैठा है।

(ख) विवेक गुलेल में पत्थर रख रहा है।

(ग) उल्लू आदमी का शत्रु है।

(घ)उल्लू लक्ष्मी का वाहन है।

(ङ) उल्लू की आँखें गोल होती हैं।

4.निम्नलिखित क्रियाओं के मूल धातु, लकार, पुरुष एवं वचन लिखिए-
(Write the root, mood, person and number of each of the following verbs)

शब्दमूल धातुलकारपुरुषवचन
(क) करोषि
(ख) गृह्णाति
(ग) प्रसवति
(घ) दृश्यते
(ङ) वदिष्यामि
(च) आगच्छम्
(छ) आरोहति
(ज) आरोहयति

5.निम्नलिखित शब्द रूपों के मूल शब्द, विभक्ति और वचन लिखिए-
(Write the root word, case-ending and number of each of the following word forms)-

शब्द रूपमूल शब्दविभक्तिवचन
(क) हर्म्ये
(ख) अस्मान्
(ग) गूढदृष्टि:
(घ) गुटिकास्त्रेण
(ङ) श्रवणकार्ये
(च) खाद्यकीटान्
(छ) कारणात्

Leave a Comment