ज्ञान-मंदाकिनी (Knowledge Bank) – पञ्चदश: पाठः

पुस्तके चित्रेषु, दूरवीक्ष्पपटलेषु चित्रपटेषु वा वयं वनगर्दभं पश्यामः। अयं गर्दभः कृष्णश्वेतश्च पट्टिकासु दृश्यते। वस्तुतः वनगर्दभः श्वेतवर्णः भवति। अस्य वर्णस्योपरि कृष्णपट्टिकाः विराजन्ति । अनेन कारणेन सः कृष्णश्वेतवर्णो दृश्यते।उष्ट्रकुक्कुटस्य अण्ड: अनुमानतः त्रिपौण्ड परिमितं भवति । अंडस्खलिते यदा तस्मात् शावकः निर्गच्छति तस्मिन् काले स कुक्कुयाकृतिः इव भवति । सामान्यतः त्रिवर्षोपरान्ते सः स्वपूर्णावस्थां प्राप्नोति ।मशकाः अन्योन्याः वर्णोंपेक्षा नीलवर्णं प्रति अत्याकर्षिताः भवन्ति ।
जलवृष्टिः तदैव भवति यदा मेघान्तःकरणे हिमस्य सूक्ष्मखण्डाः विस्तृताकृति लभन्ते । यस्या अन्तः वायुर्न भवति ।
तालकानाम् आविष्कार अनुमानतः चतुःसहस्रवर्ष पूर्वात् चीनदेशे अभवत् । प्राक् मिश्रदेशीयाः जनाः अपि तालकानां प्रयोग कुर्वन्ति स्म। किन्तु तान् प्रयोज्यनाय सरलः नासीत् ।यदा गजाः भूमे चलन्ति तदा सूक्ष्म कीटाः तस्य पादतले आगत्य मृत्युं प्राप्नुवन्ति। ते खगेभ्यः सुलभ-भोज्यपदार्थाः भवन्ति। अतः सामान्यतः गजानाम् अनुगच्छन्ति पक्षीगणाः। गजाः अन्यजीवेभ्य:जलं समुलब्धां कुर्वन्ति। ते स्वभावानुसारे यत्र-तत्र गर्तं खनन्ति। एतेषां नवजातशावकस्य भारं शतात् विंशतिमधिकशतं किलोपरिमितं भवति। षड्वर्षावस्थां प्राप्य तस्य भारः सहस्रकिलोपरिमितं भवति। जनन्या सह गजशावकः दशवर्ष पर्यंन्तं भ्रमति। अस्यायु अधिकतमा सप्ततिवर्षिया भवति। गजाः स्वपरिवारस्य सदस्यस्य मृत्युवेदनाम् अनुभवन्ति।
मूषकः निर्जलीभूय उष्ट्रात् अधिक दिवसं यावत् जीवितं शक्यते ।
पादनखानां अपेक्षा हस्तनखाः चतुर्गुणितंवृद्धिं प्राप्नुवन्ति ।
सामान्यतः जनः पञ्चदश वारं हसति ।

संसारस्य त्रिप्रतिशतांकाः जनाः वामहस्तकर्मी सन्ति। ते वामहस्तेन लिखन्ति ।

शब्दार्थाः

कृष्णपट्टिकाः = काली धारियाँ black straps

अंडस्खलिते = अण्डा फूटने पर on splitting egg

दूरवीक्ष्यपटलेषु = टी०वी० स्क्रीनों पर on T.V. screens

वनगर्दभः = जेबरा zebra

उष्ट्रकुक्कुटस्य = शुतुर्मुर्ग का of ostrich

कुक्कुयाकृति इव = मुर्गी के समान similar to hen

मशका: = मच्छर (बहु०) mosquitoes

जलवृष्टिः = वर्षा rain

मेघान्तःकरणे = बादलों के बीच between the clouds

तालकानाम् = तालों का of ponds

सूक्ष्मकीटाः = छोटे कीड़े-मकोडे small insects

पादतले = पैरों के नीचे below feet

स्वभावानुसारे = आदतन by nature

years; गजशावकः = हाथी का बच्चा elephant’s kid

मृत्युवेदनाम् = मरण दुख को pain of death

गर्तम् = गड्ढा pit

खनन्ति = खोदते हैं digging

षड्वर्षावस्थां प्राप्य = छह वर्ष की अवस्था) होने पर at the age of 6

निर्जलीभूय = बिना पानी पीए without drinking water

पादनखानाम् = पैरो के नाखूनों की from the nails of feet

चतुर्गुणितम् = चार गुना four times

त्रिप्रतिशतांकाः = तीन प्रतिशत 3 percent

वामहस्तकर्मी = बायें हाथ से काम करने वाला working with left hand

कार्य-कालम्

1.निम्नलिखित प्रश्नों के संस्कृत में उत्तर दीजिए- Answer the following questions in Sanskrit.

(क) वनगर्दभः कीदृशी वर्णाकृतिः च भवति?

(ख) मशकानां का विशेषता ?

(ग) जलवृष्टिः कदा भवति?

(घ) तालकानाम् आविष्कारः कुत्र अभवत् कदा च?

(ङ) कथं पक्षीगणाः गजानाम् अनुगच्छन्ति ?

(च) पादनखानां हस्तनखानां मध्ये का विषमता ?

2.रिक्त स्थानों की पूर्ति कीजिए-
Fill in the blanks.

(क) उष्ट्रकुक्कुटस्य अण्ड: अनुमानतः …….परिभितं भवति।
(ख) ………अन्योन्याः वर्णोपेक्षा नीलवर्णंप्रति अत्याकर्षिताः भवन्ति ।
(ग) प्राक् …… जनाः अपि तालकानां प्रयोगं कुर्वन्ति स्म।
(घ) एतेषां नवजातशावकस्य भारं …….किलोपरिमितं भवति ।
(ङ) गजाः अन्य जीवेभ्यः जलं …… कुर्वन्ति ।

3.निम्नलिखित वाक्यों का संस्कृत में अनुवाद कीजिए-
Translate the following sentences into Sanskrit.

(क) हम सिनेमा में जेबरा को देखते हैं।
(ख) अंडे के फूटने पर बच्चा निकलता है।
(ग) हाथी जमीन पर चलते हैं।
(घ) माँ के साथ हाथी के बच्चे दस वर्ष तक रहते हैं।
(ङ) सामान्य आदमी दिन में पंद्रह बार हँसता है।

4.निम्नलिखित वाक्यों का हिन्दी में अनुवाद कीजिए- Translate the following sentences into Hindi.

(क) उष्ट्रकुक्कुटः त्रिवर्षोपरान्ते पूर्णावस्थां प्राप्नोति ।
(ख) ते स्वभानुसारे यत्र-तत्र गर्तं खनन्ति ।
(ग) मूषकः निर्जलीभूय उष्ट्रात् अधिक दिवसं यावत् जीवितं शक्यते ।
(घ) यस्य अन्तः वायुर्न भवति ।
(ङ) किन्तु तान् प्रयोज्यनाय सरलः नासीत् ।
(च) ते वामहस्तेन लिखन्ति ।

5.निम्नलिखित क्रियाओं के मूल धातु, लकार, पुरुष एवं वचन लिखिए-
(Write the root word, mood, person and number of each of the following verbs)—

शब्दमूल धातुलकारपुरुषवचन
(क) विराजन्ति
(ख) निर्गच्छति
(ग) लभन्ते
(घ) प्राप्नुवन्ति
(ङ) खनन्ति

6.निम्नलिखित शब्द रूपों के मूल शब्द, विभक्ति और वचन लिखिए-
(Write the root word, case-ending and number of each of the following word forms)-

शब्द रूपमूल शब्दविभक्तिवचन
(क) अंडस्खलिते
(ख) पक्षीगणाः
(ग) उष्ट्रात्
(घ) हिमस्य
(ङ) हस्तनखाः

Leave a Comment