ज्ञान-साधना (Perseverance of Knowledge) – एकादशः पाठः

कुर्वन्ति
“कु’ धातु के परस्मैपदी में लट् लकार प्रथम पुरुष बहुवचन का रूप कुर्वन्ति है जिसका अर्थ ‘करते/करती हैं’ होता है। उपसर्ग लगने पर इस शब्द के अर्थ बदल जाते हैं-

वि + कुर्वन्ति = विकुर्वन्ति = विकार पैदा करते हैं।

सं कुर्वन्ति = संकुर्वन्ति = ठीक करते हैं।

अनु + कुर्वन्ति = अनुकुवन्ति = अनुकरण करते हैं।

अवकुर्वन्ति अब कुर्वन्ति =आदर करते हैं।

यदा मानवः क्रोधितः भवति तदा तस्य मुखमण्डलस्य त्रिचत्वारिंशत् | मांसपेशिनः कम्पयन्ति। किन्तु हर्षकाले मात्र सप्तदशाः मांसपेशिनः न् एव कार्य कुर्वन्ति । द्विसहस्रवारं कृतः क्रोधेन मनुष्यस्य मुखमण्डले झुरीमेकं विर्मीयते।

विडाल- नस्योरमध्ये हृदयगति, विडालस्य हृदयगतिः मनुष्यात् द्विगुणिता भवति ।विडालाः स्वजीवनस्य त्रिंशतप्रतिशतांक भागं प्रासाधने एव सम्पादयन्ति ।

उद्घारिता नेत्रयोरमध्ये छिक्काक्रिया असम्भवम्।

वयम् अनुमानतः सम्वतसरमेकं एकोनसीतिमधिकं चतुःशतमधिक | पञ्चसहस्र परिमितः हसामः।

एकलैव गज ऐ एतादृश: जन्तुः वर्तते यः न कूर्दितुम् शक्नोति।

द्वे मूषकदमपत्तौ अष्टादशमासैववर्धमानः दशलक्षं भवति।

एक: बालक सामान्यतः सप्ताहे अष्टविंशति होरा पर्यन्तं दूरवीक्ष्यं पश्यति यः तस्य विद्यालयस्य समयात् द्विगुणितः भवति ।

सामान्यतः जनाः सप्तपलेनैव स्वपन्ति ।

किं भवान् दन्ततूलिकां कुर्वन्ति ? कर्त्तव्यम् ज्ञायते च यत् अयं ।
दन्ततूलिका सन् 1780 ईश्वीयतमे एडिस महोदयेन निर्मितं कृतम। किन्तु अयं प्रयोगः एकोनविंशतितमे शताब्दे सफलः अभवत्। तस्मिन् । काले दन्ततूलिका अति लोकप्रियः नासीत्।

कीटपर्ण: स्वोदरेण श्रणोति। कीटपर्णानां समीपे श्रवणार्थ कर्णौ न भवत: किन्तु तस्य शरीरस्य विशेष-शारीरिक संरचना: भवन्ति ।

सम्पूर्ण विश्वेऽस्मिन् सेवफलस्य पञ्चशतमधिकं पंचसहस्राणि किस्मानि भवन्ति ।

वृक्षाः प्रतिफल वर्द्धमानः भवन्ति। पत्रनिवर्तनसमयेऽपि। यदा अपरे लघुपादानां पुष्प-पत्राणि मेरुदण्डाः च शुष्काः भवन्ति तदापि वृक्षाणां संवर्धनंक्रमः गतिशीलः भवति। तेषां पत्राणि एवं पतन्ति। अस्मिन् समये तेषां वृद्धिक्षमता किंचिद् क्षीर्णा भवति। बसन्त-ग्रीष्मयो समये ते अति गतिशीलाः भवन्ति। शरर्दुर्तुः ते निष्क्रियशीलाः च ।

मर्कटकस्य आरणाराः भवन्ति। किन्तु द्वे-द्वे युग्मौविभक्तः भवन्ति। अस्य मर्केटकस्य यः कोऽपि पादभग्नः भवति कालान्तरे नूतन पादः पुनरुद्भवति।

कराटे शब्दस्य संज्ञा-‘खाली हाथ’।

शब्दार्था:

मानव = मनुष्य man

मुखमण्डलस्य = चेहरे face

बिडाल = बिल्ली cat

प्रासाधने = संवारने में to be make up

एकलव = अकेलेही alone

दन्ततूलिकाम् = टूथब्रश toothbrush

मर्कटकस्य = मकड़ी spider

द्विसहस्रारम् = दो हजार बार twenty thousand times

छिक्काक्रिया = छींकना to Sneeze

श्रुणोति = सुनता है to hear

संज्ञा = अर्थ meaning

क्षीणां = धीमी slow

निषिक्रयशीलाः = निष्क्रिय inactivity, doing no work

वर्द्धमान = बढ़ते to grow

कार्य-कालम्

1.निम्नलिखित प्रश्नों के संस्कृत में उत्तर दीजिए-
(Answer the following questions in Sanskrit)


(क) मुखमण्डले क्रोधः किं करोति?

(ख)छिक्काक्रिया समये किम् असम्भवम्?

(ग) सप्ताहे अनुमानतः कति काले एकः बालक दूरवीक्ष्यं दृश्यते?

(घ) दन्ततूलिका केन निर्मितम् ?

(ङ) कीटपर्णस्य का विशेषता अस्ति?

(च) मर्कटकस्य का विशेषता अस्ति?

2.निम्नलिखित वाक्यों का संस्कृत में अनुवाद कीजिए- (Translate the following sentences into Sanskrit)

(क) हाथी अकेला ऐसा जानवर है जो कूद नहीं सकता।

(ख) उसके स्कूल जाने का समय दो गुना होता है।

(ग) आँखें खुली रखकर छींकना असंभव है।

(घ) क्या आप टूथब्रश करते हैं।

(ङ) वृक्ष सर्दी में एक प्रकार से निष्क्रिय हो जाते हैं।

(च) इनका कोई भी पैर टूटने पर नया आ जाता है।

3.निम्नलिखित वाक्यों का हिन्दी में अनुवाद कीजिए— (Translate the following sentences into Hindi)—
(क) उद्घाटितौ नेत्रयोरमध्ये छिक्कक्रिया असम्भवम्।

(ख) किंतु अयं प्रयोगः एकोनविंशतितमे शताब्दे सफलः अभवत्।

(ग) कोहपूर्ण, स्वोदरोण श्रृणोति।

(घ) तस्मिन् काले दन्तलिका अति लोकप्रियः नासीत् ।

(ङ) यदा अपरे लघुपादपानां पुष्प-पत्राणि मेरुदण्डाः च शुष्काः भवन्ति।

(च) वसन्त समये ते अति गतिशीलाः भवन्ति।

4.रिक्त स्थानों की प्रति कीजिए-
(Fill in the blanks)-

(क) किन्तु हर्षकाले मात्र सप्तदशाः मांसपेशिनान् एव कार्यं कुर्वन्ति।

(ख) विडालस्य हृदयगतिः मनुष्यात् द्विगुणिता भवति।

(ग) अयं दन्ततूलिका सन् 1780 ईशवीतये एडसि निर्मितं कृतम्।

(घ) अस्मिन् समये तेषां वृद्धिक्षमता किंचिद् क्षीर्णा भवति।

(ङ) मर्कटकस्य यः कोऽपि पादभग्नः भवति कालान्तरे नूतन पाद पुनरुद्भवति।

5.निम्नलिखित क्रियाओं के मूल धातु, लकार, पुरुष एवं वचन लिखिए-
(Write the root, mood, person and number of each of the following verbs)—

शब्दमूल धातुलकारपुरुषवचन
(क) निर्भीयते
(ख) सम्पादयन्ति
(ग) हसामः
(घ) स्वपन्ति
(ङ) पतन्ति

6.निम्नलिखित शब्द रूपों के मूल शब्द, विभक्ति और वचन लिखिए-
(Write the root word, case-ending and number of each of the following word forms)-

शब्द रूपमूल शब्दविभक्तिवचन
(क) मांसपेशिनः
(ख) प्रासाधने
(ग) कीटपर्णानाम्
(घ) निवर्तनसमये
(ङ) समयात्


Leave a Comment