हास्यकथा (The Story of Mirth) तृतीयः पाठः (3)

परिशिष्ट
कर्ता कारक
अजां दृष्ट्वा व्यवहारी आश्चर्यचकिताः अभवत्।
कर्ता-प्रथमा विभक्ति →Nominative case कर्ता – वाक्य में आई क्रिया को करने वाला। That who is doing the saction.

एकदा वोहारिया नाम कश्चिन्नरो यात्रां कुर्वन् कूपपार्श्वमगच्छत्। जलमानेतुं यावत्सः कूपसमीपमागच्छति तावत्सः कूपाभ्यन्तरात् अजाशब्दम श्रृणोत्। यावत् सः कूपे
अजां दृष्ट्वा व्यवहारी दृष्टिपातमकरोत्तावदजामेकामपश्यत्। शुष्कप्रायऽस्मिन् कूपे यत्किञ्चिज्जलमास्ते । वोहारिया अजाकटिप्रदेशे रज्जुमायोज्य बहिर्निष्कासनाय यत्नमकरोत्। तदैव कश्चित् कुनामा व्यवहारी तत्रागतः यस्य पार्श्वे वहवश्चोष्ट्राः आसन्। सः वोहारियामपृच्छत्-” अपि वर्तते पिपासा निवारणार्थमत्र जलम्?” बोहारिया अवदत्-“कूपेऽस्मिन् यत्किंचिज्जलं विद्यते वस्तुतऽयमजाकूपः।” तत्समक्षमेव वोहारिया अजां बहिर्निष्कासितवान्। अजां दृष्ट्वा व्यवहारी आश्चर्यचकिताः अभवत्।

कुनामा अकथयत्–“कथमस्मिन् कूपे अजाः सञ्जायन्ते कथञ्च भवता निष्कास्यन्ते?” वोहारिया उत्तरत–“रात्रौ
अजा कटिप्रदेशं कूपेऽस्मिन् क्षिपामि प्रातरेका अजा निष्पद्यते, रज्जुना तामजां बहिर्निष्कासयामि।” तत् श्रुत्वा कुनामा चकिता सन् अवदत्-“यदि मत्पार्श्वेऽपि एतादृशः कूपो भविता तर्हि …..।”

परिशिष्ट→ एकस्मिन् वर्षे अस्मात् कृपात अजाः निसरन्ति।
That from which whom reparation takes place ↓ अपादान → पञ्चमी विभक्ति Ablative case. during the action. अपादान-क्रिया के समय कुछ कोई अलग (प्रथक्) हो।

किञ्चित्कालान्तरं कुनामा ब्रूते- “यदि कूपमेनं त्वं मह्यं प्रदास्यति। तर्हि भवते प्रभूतमन्नं दास्यामि।” वोहारिया अवदत्-” एकस्मिन् अपादान कारकू वर्षे कूपादस्मात् पञ्चषष्टिमधिकत्रिशताः अजाः निःसरन्ति।” व्यवहारी मनसि व्यचारयत्-” यद्यहं षडुष्ट्रैः कूपमेनं क्रेष्यामि तर्हि अपि न कापि हानिः ।” कुनामा अवदत्-” षडुष्ट्रान् गृहाण, कूपमेनं मह्यं प्रयच्छ।” वोहारिया किमपि विचिन्तयन् प्राह-“यदि तुभ्यं रोचते कूपोऽयं तर्हि गृहाण।” कुनामा प्रहृष्टः सन् अवदत्–“तव कल्याणं विदधातु देव।” उष्ट्रान्नीत्वा वोहारिया यदा गन्तुमियेष तदा कुनामा तस्याभिधानमपृच्छत्। स प्रत्यवदत्-“मैं कहाँ नाचूँ।” इति उक्त्वा वोहारिया दक्षिणं दिशि प्रति सत्वरमेव प्रचचाल । वोहारिया स्ववास्तविकं इत्यवदत्-व्यवहारी रहस्यमज्ञात्वैव मनसि प्रहृष्टः आसीत्। नाम नोच्चार्य “मैं कहाँ नाचूँ” व्यवहारी सायन्तने श्रृंगमेकं कूपे निपातयामास । प्रातः उत्थाय यावत्सः कूपे पश्यति तावन्नेकामजां तत्र दृष्ट्वा व्यचारयत् किं मया कापि त्रुटि, कृता भवेत्। द्वितीये दिने सः बहूनि श्रृंगाण्यन्वेष्य कूपे न्यपातयत् परं न तस्मिन्नजाः । ‘धूर्तेणानेन प्रवंचितोऽहं नूनमिति” मत्वा हस्तयोमस्तकं स्थापयित्वा भूमौ अपतत् भूयो भूयः च अवदत्-मैं कहाँ नाचूँ, मैं कहाँ नाचूँ। श्रूयमानाः जनाः हसन्ती एव कथयन्ति “भवानत्रैव नृत्यं प्रकरोतु ।”

शब्दार्थाः

यात्रा कुर्वन् = यात्रा करता हुआ on travelling

कूपाभ्यन्तरात् = कुएँ के भीतर से from inside the well

शुष्कप्रायऽस्मिन् कूपे = सूखे हुए इस कुएँ में in this dry well

कूपेऽस्मिन् क्षिपामि = इस कुएँ में गिराता हूँ (I) drop in to this well

मह्यं प्रदास्यत = मुझे दोगे will give me

रज्जुमायोज्य = रस्सी जोड़कर /बाँधकर tieing the rope व्यवहारी

अजाकटिप्रदेशे = बकरी की कमर में in the waist of goat

व्यवहारी = व्यापारी business man, merchant

मत्पार्श्वेऽपि = मेरे पास भी I have too

पञ्चषष्टिमधिकत्रिशताः अजाः = तीन सौ पैंसठ बकरियाँ three hundredsixty five goats

षडुष्ट्रान् = छह ऊँटों के द्वारा by the six camels

कल्याणं विदधातु देव = हे देव! आपका कल्याण हो Oh god! be fortunate

कुनामा तस्याभिधानमपृच्छत् = कुनामा ने उसका नाम पूछा Kunama asked his name

सायन्तने = शाम को evening

प्रातः उत्थाय = प्रात: उठकर getting up in the morning

किं मया कापि त्रुटि कृता = क्या मेरे द्वारा कोई भूल हुई/हो गयी am I at a mistake?

प्रवंचितोऽहं = मुझे ठग लिया है I have been looted

हस्तयोमस्तकं स्थापयित्वा = हाथों पर सिर रखकर putting his head on the hands

भवानत्रैव नृत्यं करोतु = आप यहाँ नाचें (you) dance here ।

कार्य-कालम्

1.निम्नलिखित प्रश्नों के संस्कृत में उत्तर दीजिए- Answer the following questions in Sanskrit.

(क) कूपाभ्यन्तरात् वोहारिया कं शब्दम् अशृणोत्?

(ख) यदा कुनामा पृच्छत् पिपासनिवारणार्थं अत्र जलम्?

(ग) तदा वोहारिया किमवोचत् ?

(घ) कुनामा वोहारियामहोदयात् किम् अयाचत्?

(ङ) ‘मैं कहाँ नाचूँ’ इति कथं वोहारिया स्वनाम कृतः ?

2.रिक्त स्थानों की पूर्ति कीजिए-
Fill in the blanks.

(क) वोहारिया ……रज्जुमायोज्य बहिर्निष्कासनाय यत्नमकरोत्।

(ख) कथमस्मिन् …….अजाः सञ्जायन्ते कथञ्च भवता निष्कास्यन्ते?

(ग) यदि …….त्वं मह्यं प्रदास्यति तर्हि भवते प्रभूतमन्नं दास्यामि ।

(घ) ……..गृहाण, कूपमेनं मह्यं प्रयच्छ ।

(ङ) व्यवहारी सायन्तने ………कूपे निपतयामास।

3.निम्नलिखित वाक्यों का संस्कृत में अनुवाद कीजिए-
Translate the following sentences into Sanskrit.

(क) उसे एक बकरी दिखाई दी।

(ख) रात में बकरी के सींग इस कुएँ में डाल देता हूँ।

(ग) भगवान तेरा कल्याण करें।

(घ) प्रात:काल उठकर जब उसने कुएँ में एक भी बकरी नहीं देखी।

(ङ) कोई व्यापारी वहाँ आया।

4.निर्देशानुसार शब्द रूप लिखिए-
Write the word form according to the instructions.

(क) श्रृंग: ➡️ विभक्ति – सप्तमी

(ख) व्यवहारी ➡️ विभक्ति-षष्ठी

(ग) कूपः ➡️ विभक्ति-तृतीया

(घ) नरः ➡️ विभक्ति-चतुर्थी

(ङ) अजा ➡️ विभक्ति-षष्ठी

(क) संधि-विच्छेद कीजिए-
Disjoin the words.

(i) रज्जुमायोज्य …..+…..

(ii) समक्षमेव…..+…..

(iii) कथमस्मिन् …..+…..

(iv) तामजाम् …..+…..

(v) मत्पार्श्वेऽपि …..+…..

(vi) कूपेऽस्मिन् …..+…..


(ङ) संधि कीजिए। Join the words.

(i) यत् + किंचित् + जलम्………

(ii) षड् + उष्ट्रैः ……..

(iii) कथम् + च ……..

(iv) कूपम् + एनम् ……..

(v) कूपात् + अस्मात् ……..

(vi) न + उच्चार्य ……..

(ग) अर्थ लिखिए-
Write the meanings.

(i) श्रूयमाना ………

(ii) रज्जुना ……..

(iii) हस्तयोमस्तकं स्थापयित्वा ……..

(iv) उष्ट्रान्नीत्वा ……..

(v) व्यवहारी ………

(vi) जलमानेतुम् ……..

(घ) विलोम शब्द लिखिए-
Write the opposite words.

(i) अगच्छत् ……

(ii) अजा …….

(iii) रात्रौ …….

(iv) दास्यामि …….

(v) मह्यम् …….

(vi) प्रातः काले …….


Leave a Comment