जवाहरलाल महोदय: (Jawahar Lal) – विंशति: पाठ:

जवाहरलालनेहरूमहोदयस्य नवम्बरमासस्य चतुर्दशदिनांके 1881 तमे ख्रिष्टाब्दे काश्मीरस्य सारस्वत ब्राह्मणस्य कुले प्रयागस्य मीरगंजनाम्नि स्थानं जन्मम् अलभत्। अस्यजनकः पं० मोतीलालनेहरू महोदय माता स्वरूपरानी आसीत्।

आजन्मनः अस्य पूर्वजा: दिल्लीनगरे नेहरतटे निवसन्तः आसन्। अतः एव सः ‘नेहरू’ इति उपनाम्ना प्रसिद्धः अभवत्। तदानीं पण्डित मोतीलाल : प्रयागस्य सर्वेषु वाक्कीलेषु प्रसिद्धतमः आसीत् । सः आनन्दभवने वसति स्मः । बहवः आंग्लदेशीयाः अपि तस्य गृहम् आगन्तुम् उत्सुकाः आसन्। अनेकवारं सः एकस्मिन्नेवाभियोगे लक्षशः रूप्यकाणि अर्जितम् अकरोत्। पण्डित जवाहरलालनेहरूमहोदयः स्वपितुः एकाकी पुत्रः आसीत्, येन सः त राजपुत्रवत् पर्यपालयत्। जवाहरलालनेहरूमहोदयः पञ्चदशवर्षाणि यावत् स्वगृहे एव शिक्षाम् अगृहणीत्। तदा सः आंग्लदेशे ‘हैरो’ शिक्षण संस्थां प्रविष्टवान् । तदनन्तरं ‘ट्रिनिटी केम्ब्रिज’ विश्वविद्यालये शिक्षां गृहीत्वा सः ‘बी० एस-सी०, एम०ए०’ इति उपाधिकारी अभवत्। स्वाध्यायकालेव सः स्वमातृभूमिं स्वाधीनं कर्तुं प्रतिज्ञाम् अकरोत्।

पितृव्यः नेहरूः चाचा नेहरू के प्रसिद्ध ये महापुरुष वात्सल्य प्रेमी थे। इनके जन्म दिवस को बाल दिवस के रूप में मनाया जाता है।

प्रथमं सः स्वपित्रा सह प्रयागीय प्रधानन्यायालये वाक्कीलस्य कार्यं कर्तुम् आरब्ध अभवत्। 1916 ख्रिष्टाब्दे तस्य विवाह कमलानाम्नी कन्ययाः सह अभवत्। इन्दिरागन्धि इति तस्या आत्मजा आसीत्। 1918 ईशवीये वर्षे सः भारतीय स्वशासनसंस्थायाः मन्त्रिपदं निर्वाहयत्। तत्र पूर्णनिष्ठया च आन्दोलनं कृतवान्। 1923 ख्रिष्टाब्दे सः कोकोनाडा कांग्रेसावसरे प्रथमवारं राष्ट्रियमहासभायाः प्रधानामात्यः निर्वाचितः अभवत्।
1929 ख्रिष्टाब्दे सः अखिलभारतीय श्रमिकसंघमिते राष्ट्रिय महासभायाः अध्यक्षः अभवत्। 1936-37 ख्रिष्टाब्दे सः सम्पूर्णदेशस्य भ्रमणं चकार। 1938 ख्रिष्टाब्दे सः चीनदेशस्य स्पेनदेशस्य च भ्रमणं कृत्वा स्वदेशं प्रत्यागच्छत्। 1939 ख्रिष्टाब्दे सः गोरखपुरे वर्षचतुष्टयं कारादण्डम् असहत्। 1942 ख्रिष्टाब्दे सः मुम्बईपुर्यां गान्धिप्रभृतिनेतृभि सह निगृहीतः शासकैः । पुनः 1945 ख्रिष्टाब्दे सः कारागारात् मुक्तः अभवत्। एवं तस्य जीवनसम्बन्धिनी वह्वीः घटनाः सन्ति, वयं सर्वासाम् उल्लेखं न कुर्मः।

पंडित जवाहरलालनेहरू महोदयः विश्वप्रसिद्ध। नेता आसीत्। सः महान् क्रांतिकारी, गम्भीरविचारकः, अध्ययनशीलः, उद्भटलेखक, राजनीतिशास्त्रस्य महत् विशारदः, आंग्लभाषायाञ्च पण्डितः आसीत्। सः वहन् ग्रन्थान् अलिखत्। यथा-मामकी कथा, विश्वेतिहासस्य प्रकाश:, भारतस्य समस्याः, पितुः पत्राणि पुत्री प्रति,
स्खलन् संसार इत्यादयः ।
अयं महाभागः भारतस्य स्वाधीनतासंग्रामे भृशं प्रायतत। अस्माकं देशस्य स्वतंत्रताया तस्य महान् योगः अस्ति। अतः पण्डितजवाहरलालनेहरू महोदयः सर्वदा स्मरणीयः आदर्शः अनुकरणीयञ्च ।

शब्दार्थाः

प्रयागस्य = इलाहाबाद के Allahabad

आजन्मनः = जन्म से पहले before birth

निवसन्त आसन = निवास करते थे was inhabitant

सर्वेषु वाक्कीलेषु = सभी वकीलों में in all advocates

आंग्लदेशीयाः = अंग्रेज लोग English men

राजपुत्रवत् = राजा के पुत्र के समान like king’s son

स्वाध्यायकालेव = अपने अध्ययन काल में ही during his study period

आत्मजा = पुत्री daughter

प्रधानामात्य = प्रधानमंत्री prime minister

भ्रमणं चकार = घूमे/ घूमते रहे was travelling

प्रत्यागच्छत् = लौटे return

कारागारात् मुक्तम् अभवत् = कारागृह से छूटे released from the jail

उद्भट लेखकः = उभरते हुए लेखक the uplifting author

योगः = योगदान / सहयोग = contribution

स्मरणीयः = याद रखने योग्य memorable ।

कार्य-कालम्

1.निम्नलिखित प्रश्नों के संस्कृत में उत्तर दीजिए-
(Answer the following questions in Sanskrit)-

(क) पण्डित जवाहरलालनेहरूमहोदयस्य जन्म कदा अभवत्?

(ख) नेहरूमहोदय माता-पितुः नाम कः आसीत्?

(ग) ट्रिनेटी केम्ब्रिज विश्वविद्यालये शिक्षा नेहरूमहोदय किम् उपाधिकारी अभवत्?

(घ) जवाहरलाल महोदयस्य विवाह कया सह अभवत्?

(ङ) जवाहरलालस्य का-का विशेषताः सन्ति?

2.रिक्त स्थानों की पूर्ति कीजिए – (Fill in the blanks)—
(क) आजन्मनः अस्यपूर्वजः दिल्लीनगरे नेहरतटे निवसन्तः आसन्।

(ख) जवाहरलालनेहरूमहोदयः पञ्चदशवर्षाणि यावत् स्वगृहे एव शिक्षाम् अगृह्यणीत्।

(ग) स्वाध्यायकालेव सः स्वमातृभूमिं स्वाधीनं कर्तुं प्रतिज्ञाम् अकरोत्।

(घ) इन्दिरागन्धि इति तस्या आत्मजा आसीत्।

(ङ) 1939 ख्रिष्टाब्दे सः गोरखपुरे वर्षचतुष्टयं कारादण्डम् असहत्।

3.निम्नलिखित वाक्यों का हिन्दी में अनुवाद कीजिए- (Translate the following sentences into Hindi)—
(क) अतएव सः ‘नेहरू’ इति उपनाम्ना प्रसिद्धः अभवत्।

(ख) पण्डितजवाहरलालनेहरूमहोदयः स्वपितुः एकाकीपुत्र आसीत्।

(ग) सः अखिलभारतीयश्रमिकसंघमिते राष्ट्रिय महासभायाः अध्यक्षः अभवत्।

(घ) पण्डित नेहरूमहोदयः विश्वप्रसिद्ध नेता आसीत्।

(ङ) अस्माकं देशस्य स्वतंत्रताया नेहरूमहोदयस्यं महान् योगः अस्ति।

4.संधि कीजिए-
(Join the words)—

(क) तत् + इदानीम् ……….

(ख) विश्व + इतिहासस्य……….

(ग) न्याय + आलये …………

(घ) प्रधान + आमात्यः ………..

(ङ) एकस्मिन् + एव + अभियोगे………

(च) उप + अधिकारी………..

5.संधि विच्छेद कीजिए-
(Disjoin the words)—

(क) प्रत्यागच्छत् ………..

(ख) कांग्रेसावसरे………..

(ग) इत्यादयः …………

(घ) स्वाध्याय…………..

(ङ) विश्वविद्यालये………..

(च) कालेव…………

Leave a Comment