मनसश्चेन्द्रजालम् (प्रथमो भागः )(Magic of Mind (Part-1) – षष्ठ: पाठ: (6)

परिशिष्टसम्प्रदान कारक – राजा तस्मै बहुक्रोधम् कृतः सम्प्रदान → चतुर्थी विभक्तिDative case सम्प्रदान- जिसके लिए क्रिया उत्पन्न हो। (That for which/whom the action is done.)

पुरा पेरूदेशे एकः शक्तिशाली राजा राज्यमकरोत्। सुदूरं यावत् तस्य साम्राज्यं प्रसृतमासीत्। सन्देशवाहकाः राजद्वारमागत्य सर्वं वृत्तमसूचयन्। हुलाचीनामकश्चरो राज्ञो विश्वासपात्रमासीत्। वीरोऽयं हुलाची दयालुश्चासीत्। मार्गे सः यदा दीनान् अपश्यत् तदा तेषां सेवायां संलग्नोऽभवत् तदा सः नृपस्य महत्त्वपूर्णं सन्देशमपि व्यस्मरत्। अनधिगते संदेशे हानिरप्यजायत् ।

तस्येदृशीमवस्थां विलोक्य राजा तस्मै बहुक्रोधम् कृतः। नृपस्तम् उद्बोधयत् – “प्रेषणे संदेशे यदि विलम्बं स्यात् तर्हि सः दण्डभाग्भविष्यति।” हुलाची तूष्णीमेव अतिष्ठत्। परं स्वभावपरिवर्तनं कर्त्तुं नाशक्नोत् । एकदा नृपस्य संदेशं नीत्वा सः यावद्गच्छति तावन्मार्गे निश्चेतन कश्चिज्जनः पतितः चास्ते । इच्छान्नपि सः राज्ञो नियमं संस्मृत्य चाग्रे प्राचलत्। सः पर्वतमार्गेण गच्छन्नासीत् वर्षा प्रारभत ।

सम्मुखेव वृद्धामेकां प्रस्खलन्तीम् अपश्यत् हुलाची। प्रस्तरखण्डाघातेन वृद्धा निश्चेतना सञ्जाता। यदि सः वृद्धायाः सेवां करोति तर्हि संदेशप्रेषणे विलम्बः जायते, परं यावद् वृद्धा स्वस्था भविष्यति तदैव गमिष्यामीति सः निश्चिकाय । हुलाची तत्रैव वृद्धायाः कृते उटजमेकमरचत्। तस्याः प्राथमिकी चिकित्सां कृत्वा तां स्वस्थां विधाय सः चाग्रे प्राचलत्। वृद्धा तमाशिषां दत्त्वा अभिनन्दनं च कृतम्। संदेशप्रेषणे विलम्बेन हुलाची मनसि कान्दिशीकः अभवत्। नृपस्याज्ञया हुलाची महोदयस्य देशात् निर्वासनमपि कृतम्। हुलाची तस्मान्निर्गतः। कन्दमूलफलानि भुक्त्वा स्वोदरं प्रपूरयति। दुःखिनम् अवलोक्य तत्सेवायां संलग्नो भवति।

एकदा वने भ्रमन् सः उटजमेकम् अपश्यत्। बुभुक्षित: हुलाची तस्मात् निःसरन्तीं वृद्धामेकमपश्यत्। सा सैव वृद्धा आसीत् याम् प्रस्खलन्ती चारक्षत्। वृद्धा तं पर्यचिनोत् सा तं भोजनमकारयत्। भुञ्जन् तस्य लोचने चाश्रुपूर्ण सञ्जाते यतो हि तेन बहुदिनानन्तरं स्वोदरं प्रपूरितम्।
तदनन्तरं सा वृद्धा तस्मै पादप्रक्षालं मुखप्रक्षालं चाकारयत् । आश्चर्यचकित हुलाचीं वृद्धा अवदत्-“अहं चैन्द्रजालकी, परोपकारपरायणं, स्वार्थरहितं जनं चिन्वन्ती त्वामद्य अहं प्राप्तम्, सज्जनस्त्वम्। भोजनान्तरं हुलाची सुखेन सुप्तः।”

शब्दार्थाः

प्रसुतामासीत् = फैला हुआ था was spread

सर्व वृत्तमसूचयन् = सभी सूचनायें दिया करते थे provided all the information

अनधिगते संदेशे = संदेश न मिलने पर having received no message

उदबोधयत् = संबोधित कर कहा said addressingly

दण्डभाग्भविष्यति = दण्ड का भागी होगा will be the victim of punishment

तृष्णीम् अतिष्ठत् = चुप ही रहा was silent only

निश्चेतन काश्चिरजनः = बेहोश किसी आदमी को to a senseless person

प्रस्खलन्तीम् = फिसलती हुई slipping

निश्चिकाय = निश्चय किया/निर्णय लिया took decision

उटजमेकमरचत् = एक कुटिया तैयार की made a cottage

संदेश प्रेषणे विलम्बेन = संदेश भेजने में हुई देरी के कारण on account of being late in sending the message

मनसि कान्दिशीक: = मन में भयभीत mentally disturbed

निःसरन्ती = निकलती हुई coming out

पर्यचिनोत् = पहचान लिया recognized

स्वोदरं प्रपूरितम् = अपना पेट भर लिया filled his belly

पादप्रक्षालं = पैर धोना to wash the foot

मुखप्रक्षालं = मुँह धोना to wash the mouth

चैन्द्रजालकी = और जादूगरनी and a witchi

कार्य-कालम्

1.निम्नलिखित प्रश्नों के संस्कृत में उत्तर दीजिए-
Answer the following questions in Sanskrit.

(क) हुलाची कः आसीत्?

(ख) हुलाची अवस्थां विलोक्य राजा क्रुद्धो भूय तं किमुद्बोधयत् ?

(ग) वृद्धामेकां प्रस्खलन्तीं दृष्ट्वा हुलाची किमकरोत् ?

(घ) हुलाची कस्यां प्राथमिकीं चिकित्सां कृत्वा तां स्वास्थां विधाय च कुत्र गतः ?

(ङ) वने भ्रमन् हुलाची किमपश्यत् ?

2.रिक्त स्थानों की पूर्ति कीजिए-
Fill in the blanks.

(क) हुलाचीनामकश्चरो राज्ञो ……। वीरोऽयं हुलाची दयातुश्चासीत् ।

(ख) सः पर्वतमार्गेण गच्छन्नासीत् …..प्रारभत् ।

(ग) वृद्धा स्वस्था ……तदैव गमिष्यामीति सः निश्चिकाय ।

(घ) दुःखिनम् …..तत्सेवायां संलग्नो भवति ।

(ङ) ……… हुलाची सुखेन सुप्तः ।

3.निम्नलिखित वाक्यों का संस्कृत में अनुवाद कीजिए-
Translate the following sentences into Sanskrit.

(क) हुलाची नाम का दूत राजा का विश्वासपात्र था।

(ख) राजा उसके लिए क्रोध करने लगा।

(ग) हुलाची ने वहाँ वृद्धा के लिए झोपड़ी बनाईं।

(घ) वन में घूमते हुए उसने एक झोपड़ी को देखा।

(ङ) हुलाची वृद्धा की सेवा करता है।

4.निम्नलिखित वाक्यों को बहुवचन में बदलिए-
Change the following sentences into the plural form.

(क) संदेशवाहकः राजां सूचयति ।

(ख) एकदा नृपस्य संदेशं नीत्वा सः गच्छति।

(ग) वृद्धा स्वस्था भविष्यति।

(घ) सः वृद्धायाः प्राथमिकीं चिकित्सां करोति।

(ङ) सः प्रस्खलन्तीं एकां वृद्धामपश्यत् ।

(क) संधि कीजिए-
Join the words.

(i) प्रसृतम् + आसीत्

(ii) संदेशम् + अपि

(iii) विश्वासपात्रम् + आसीत्

(iv) वृद्धाम् + एकाम्

(v) तूष्णीम् + एव

(vi) निर्वासनम् + अपि

(ख) संधि-विच्छेद कीजिए-
Disjoin the words.

(i) वृत्तमसूचयन्

(ii) संलग्नोऽभवत्

(iii) स्वोदरम्

(iv) तदैव

(v) चाश्रुपूर्णे

(vi) चाकारयत्

(ग) अर्थ लिखिए-
Write the meanings.

(i) प्रस्खलन्ती

(ii) स्वोदरम्

(iii) परोपकार परायणः

(iv) मनसि

(v) अनधिगते संदेशे

(vi) विलम्बः

(घ) विलोम शब्द लिखिए-
Write the opposite words.

(i) स्वार्थरहितम्

(ii) दुखेन

(iii)निर्गतः

(iv) भोजनान्तरम्

(v) तत्रैव

(vi) संस्मृत्य

6.निम्नलिखित गद्यांश का अर्थ लिखिए-
Write the meaning of following passage.

सम्मुखेव वृद्धामेकां प्रस्खलन्तीम् अपश्यत् हुलाची । प्रस्तरखण्डाघातेन वृद्धा निश्चेतना सञ्जाता। यदि सः वृद्धायाः सेवां करोति तर्हि संदेशप्रेषणे विलम्बः जायते, परं यावद् वृद्धा स्वस्था भविष्यति तदैव गमिष्यामीति सः निश्चिकाय ।

Leave a Comment