मनसश्चेन्द्रजालम् (द्वितीयो भागः )(Magic of Mind -Part II) – सप्तमः पाठः (7)

[पूर्वकथा–पेरुदेशस्य नृपेन हुलाचीं संदेशप्रेषणे विलम्बेन कारणेन देशात् निर्वासनं कृतम्। बुभुक्षितः हुलाची उटजमेकमपश्यत्। सः तम् उटजे ताम् वृद्धाम् अपश्यत् यस्याः अवसरमेकं सहायतां कृतम्। सा वृद्धा तां भोजनं प्रेषयत्।]

परिशिष्ट अधिकरण कारक- विलम्बे संजाते नृपः तम् अदण्डयत्। अधिकरण – सप्तमी विभक्ति
Locative case अधिकरण – वाक्य में आई क्रिया का आधार (That which forms the location of the action) विलम्बे, संजाते (विशेष्य युक्त विशेषण) – विलम्बे (विशेषण) – संजाते (विशेष्य) विशेष्य के अनुसार विशेषण का लिङ्ग, वचन, विभक्ति भेद होता है।

सा वृद्धा अवदत्-“अहं ऐन्द्रजालिकी अस्मि परोपकारपरायणस्य स्वार्थरहितस्य जनस्य अहं सहायतां करोमि। भो हुलाची! सज्जनस्त्वम्।” इति कथयित्वा सा तां पादत्राणं प्रायच्छत् पुनः अवदत् च-हे हुलाची! पादत्राणं परिधाय यत्रकुत्रापि उड्डीय गन्तुं समर्थं भविष्यसि।” हुलाची वृद्धां धन्यवादान् वितीर्य समुड्डीय राज्ञः समीपम् अगच्छत्। नृपस्तं पुनः संदेशवाहककार्ये नियोजितम् अकरोत्। हुलाची क्षणेनैव पादत्राणं परिधाय संदेशं प्रैषयन् आनयच्च। तस्य कार्येण नृपः भृशं संतुष्टः अभवत्।

एकदा हुलाची समुड्डीयमगच्छत्। सहसा रक्तरंजितं जनमधो विलोकयामास। हुलाची तस्य प्राथमिकीं चिकित्सां विधाय पुनश्चाग्रे प्राचलत्। विलम्वे सञ्जाते नृपस्तमदण्डयत्। हुलाची व्यचारयत्-अहं स्वकार्यं करिष्यामि, रिक्तसमये दीनानां सेवाञ्च । एकदा स समुड्डीय गच्छन्नास्ते सहसा तेन विलोकितं यत् सः भूमावतरत्। सः पुनरुड्डयितुं चिचेष्ट परं साफल्यं नाप। स व्यचारयत्-पादत्राणस्य प्रभावः परिसमाप्तः तदैव सा वृद्धा प्रकटत् अवदत् च–“नैतत् सम्भवति।” सा स्वयं पादत्राणं परिधाय समुड्डयितुं लग्ना। परं हुलाची नोड्डयितुम् शक्नोत्। वृद्धा अवदत्–“अपि रहस्यमेतत्?” तदैव हुलाची सम्मुखमपश्यत् यदेकः कपोतः रक्तरंजित भूमौ पतितः । दयार्द्र सः तस्य प्राथमिकीं चिकित्सामकरोत्। पुनः पादत्राणं परिधाय हुलाची समुड्डीयगतः । सहसा हुलाची भूमाववततार। वृद्धायाः पादत्राणं तस्य प्रायच्छन् अवदत्-“मातरिदं पादत्राणं नाहम् अभिलषामि।” विस्मिता वृद्धा अकथयत्-“कथं वत्स?” हुलाची अवदत्–“अद्याहमविदम् यदहं कथमुड्डीय गतः । यदाहं मनस्यकरोम्–रक्तरञ्जितं कपोतं विहाय समुड्डनाय यदाहं नोड्डयितुं अशक्नुम। मदीयं मनः कपोतं प्रति संसक्तमासीत्। अधुनाहं पादत्राणेन विनाऽपि कार्यमेतत्कर्तुं प्रभवामि।
प्रहसन्ती वृद्धा अवदत्-“वत्स! समुचितं ते कथनम्। मनोबल सम्मुखे न कापि शक्तिः प्रभवति । त्वं निरन्तरं दीनानां सेवा कुरु, तेन ते कल्याणं संपत्स्यते । तदाप्रभृति हुलाची सर्वाणि कार्याणि विहाय परोपकारेण संलग्नः ।

शब्दार्थाः

पादत्रपं = जूते shoes

परिधाय = पहनकर wearing

वितीर्य = उड़कर flying

नियोजितम् अकरोत् = नियुक्त किया appointed

रक्तरंजितम् = खून से सना हुआ spoted with blood

नृपस्तमदण्डयत् = राजा ने उसे दंड दिया the king punished him

रिक्तसमये = खाली समय पर/ में in the vacant period

भूमावतरत् = भूमि पर उतरा landed on carth

चिचेष्टः = चेष्टा की tried

अपि रहस्यमेतत् = इसमें कोई रहस्य है there is mystery in it

प्राथमिक चिकित्सामकरोत् = प्राथमिक उपचार किया provided first aid

मनस्यकरोम् = मन में विचार किया/सोचा thought

मनोबल सम्मुखे = मनोबल के सामने before mental strength।

कार्य-कालम्

1.निम्नलिखित प्रश्नों के संस्कृत में उत्तर दीजिए-
Answer the following questions in Sanskrit.

(क) प्रथम भागस्य कथा संक्षेपेण लिखत।

(ख) सा वृद्धा हुलाचीं किं प्रायच्छत्?

(ग) दण्ड प्राप्य हुलाची किं व्यचारयत्?

(घ) वृद्धा कदा ‘नैतत् सम्भवति’ इति कथयति?

(ङ) प्रहसन्ती वृद्धा किम् अवदत् ?

2.रिक्त स्थानों की पूर्ति कीजिए-
Fill in the blanks.

(क) हे हुलाची! …….परिधाय यत्रकुत्रापि उड्डीय गन्तुं समर्थ भविष्यसि।”

(ख) सहसा ……..जनमधो विलोकयामास।

(ग) सः पुनरुड्डयितुं ……..परं साफल्यं नाप।

(घ) “मातरिदं पादत्राणं नाहम् ……..।”

(ङ) …….न कापि शक्तिः प्रभवति ।

3.निम्नलिखित वाक्यों का संस्कृत में अनुवाद कीजिए- Translate the following sentences into Sanskrit.

(क) इन जूतों को पहनकर तुम जहाँ चाहो उड़ सकते हो।

(ख) उसके इस कार्य से राजा बहुत प्रसन्न हुआ।

(ग) उसने देखा कि वह भूमि पर उतर रहा है।

(घ) क्या इसमें भी कोई रहस्य है?

(ङ) मैंने जाना कि मैं कैसे उड़ गया था।

4.निम्नलिखित वाक्यों को बहुवचन में बदलिए-
Change the following sentences into the plural form.

(क) अहं ऐन्द्रजालिकी अस्मि ।

(ख) सः समुड्डीय राज्ञसमीपं गच्छति ।

(ग) विलम्बे सञ्जाते नृपः तम् अदण्डयत् ।

(घ) वृद्धा अवदत् ।

(ङ) सा सर्वाणि कार्याणि विहाय परोपकारेण संलग्नः भवति।

(क) संधि कीजिए-
Join the words.

(i) अवसरम् + एकम्

(ii) नृपः + तम्

(iii) कुत्र + अपि

(vi) क्षणेन + एव

(v) जनम् + अध

(vi) नृपः + तम् + अदण्डयत्

(ख) संधि विच्छेद कीजिए-
Disjoin the words.

(i) सज्जनस्त्वम्

(ii) समुड्डीयमगच्छत्

(iii) पुनश्चाग्रे

(iv) नोड्डयितुम्

(v) रहस्यमैतत्

(vi) सेवाञ्च

(ग) अर्थ लिखिये और संस्कृत में वाक्य प्रयोग कीजिए-
Write the meanings and make sentences into sanskrit.

(i) परिधाय

(ii) वितीर्य

(iii) भूमाववततार

(iv) रक्तरंजितम्

(v)प्रेषयत्

(vi) पादत्राणेन

(घ) विलोम शब्द लिखिए-
Write the opposite words.


(i) कपोतम्

(ii) उड्डीयम्

(iii) सम्मुखम्

(iv) भूमिम्

(v) रहस्यमयम्

(vi) एकम्

Leave a Comment