निर्धनस्य पणः (Wealth of the Poor) – दशमः पाठः (10)

काठिन्य निवारणम् (क) विभिन्नधातु निर्मिताऽऽसीत् विभिन्नानां धात्वानां निर्मिता आसीत्(ख) मूर्तेबक्षस्थलोपरि मूर्ते: वक्षस्थलस्य उपरि(ग) स्वशिष्यानाहू यस्वान् शिष्यान् आहय

चीनदेशे चांग चू नामकश्चैकः प्रदेशोऽस्ति।तस्मिन् प्रदेशे ताओलिन हसिनःविभिन्नानां धात्वानां निर्मिता आसीत् नामकमेकं स्थानम् अस्ति। अस्मिन् स्थाने परिचीनदेशस्यभगवतः बुद्धस्य विशालमेकंमूर्तिरिय मन्दिरमस्ति । सुरम्ये मन्दिरे भगवतो मूर्ति: सुन्दरतरा, विभिन्नधातुर्निर्मितासीत्। यदा कोऽपि दर्शनार्थम् आगच्छति मूर्ते हस्तयो: पुष्पाणि समर्पयति स्म।लघुतमः पुण: ‘कैश’स्पष्ट-रूपेणांकित: अस्ति। अस्य पणस्य सम्बन्धे एका विचित्रा कथा चीने विश्रुताऽस्ति । अस्मिन् मन्दिरे यदा कापि मूर्ति नासीत्तदा चिन्तितो मन्दिराध्यक्षः स्वशिष्यानाहूय अकथयत्-भो सेवकाः! विभिन्नधातु संवलितां मूर्ति निर्मातुं भवन्तः धातुसंग्रहं कुर्वन्तु, पुष्कलधातुभिः मूर्तिरियं निर्मापयिष्यते। ओमिति कथयित्वा सर्वे शिष्याः धातुसंग्रहार्थं प्रचलिताः रथेषु उपविश्य । मन्दिरस्य पार्श्व एव एका धनी महिला न्यवसत्। तस्याः सेविका ‘तिन-नू’ नाम्नी बालिका चासीत्। अस्मिन् जगति अनाथा सा बालिका। एकदा सा राजमार्गे तं पणं प्राप्नोति, प्रसन्ना सा तमादाय स्ववस्त्रेषु न्यबध्नात्।एकदा मन्दिराध्यक्षस्य शिष्यः स्वामिगृहमागतो धनसंग्रहार्थम् । स्वमिनास्वर्णरजतताम्रपित्तलादि धनं शिष्याय समर्पितम्। सर्वं धनं रथमारोप्य शिष्यो यदा गन्तुमियेव तदा बालिका प्रार्थयत्-“भगवतो बुद्धस्य मूर्तये अहमपि किमपि दातुमिच्छामि।” इति निवेद्य भीतभीता सा तं कैशनामकं पणं प्रादर्शयत्। धनमदगर्वितोऽयं तामसूयय तिरस्कारम् अकरोत् । शिष्येणापमानिता बालिका विमनस्काऽपि स्वकार्ये संलग्ना। सा व्यचारयत्–“समदर्शी भगवान् बुद्धः तन्मूर्ती: यदि मदीयस्यास्य पणस्योपयोग स्यात् तर्हि धन्यमहं स्वजीवनं मन्ये । “सर्वे शिष्याः पुष्कलं धातुसंग्रहं कृत्वा सर्वतो निवृताः। प्रसन्नेन चित्तः मन्दिराध्यक्षाः सर्वं धातुनिकरं प्रद्राव्य मूर्तिप्रारूपे निपातयति किञ्चित्कालान्तरं यावत् पश्यति यन्मूर्तिः कुरूपा विकृता चास्ति द्वितीयवारमपि मूर्तिः विकृता एवासीत्। “प्रतिमाप्रारूपे सुन्दरतमे सत्यमपि कथं मूर्तिर्विकृता अभवत्। ” इति मन्दिराध्यक्षेण बहुशः विचारं कृतम्। सर्वान् प्रोवाच- “रे शिष्याः! धातुसंग्रहे चास्माभिः कापि त्रुटिरवश्यं कृता भवद्येन मूर्तिः विकृता संजाते तर्हि प्रथक्शः कथयन्तु सर्वे धातुसंग्रहस्य वृत्तान्तम् । “सर्वे शिष्याः स्वस्वयात्रावृत्तान्तं विस्तरशः श्रावयामासुः । अन्ते तस्य शिष्यस्य वारः समायातो यः तिन-नू-स्वामिगृहं गतः । गर्वितोऽयं शिष्यः पुष्कलं धनं गुरवे प्रायच्छतः सर्वां घटनां कथयितुमारभत्। कथा घटनाक्रमे ‘तिन-नू’ बालिकायाः उल्लेखः समागतः तदा शिष्यः प्रहसन् उवाच – “तेन लघुमतेन पणेन किं भवतीति” विचार्य न्यक्कृता सा बालिका मया।”तत् श्रुत्वा मन्दिराध्यक्षस्य मुखं हर्षापूरितमभवत्। यतोहि सः विकृतमूर्ते रहस्यं ज्ञातवान् । गुरुः तस्मै शिष्याय कुप्यन् अवदत् च–“सर्वं रहस्यं ज्ञातवानस्मि । येन त्रुटिर्विहिता सः मम्रागे समुपस्थितोऽस्ति।” शिष्यं विघूर्णयन् अकथयन्–महदपरार्द्धं त्वया, समदर्शिनो बुद्धस्य सिद्धान्तानां हत्या कृता त्वया, प्रायश्चित्तादृते न पापशुद्धिः भविता, गच्छ शीघ्र तं पणमानय, येनभव्या मूर्तिर्निर्मिता भवेत्।विनतोलज्जितश्चायं शिष्यश्चान्यैस्त्रिभिः शिष्यैः सार्धं तत्राजगाम। बालिकामाहूय क्षमायाचनामाकरोद् अवदत् च-“तव पणं बिना भगवतो मूर्तिः न निर्माणयितुं शक्यते । शीघ्रं प्रयच्छ स्वपणम्।” तत् श्रुत्वा बालिका भृशं प्रहृष्टाः प्राणेभ्यः अपि प्रियं स्वकैशषणं सादरं सविनयं शिष्याय प्रायच्छत्। यदा मन्दिराध्यक्षः पणमिमं धातुद्रवनिकरे पातयामास तदा सर्वे: दृष्टं भगवतो भव्या मूर्तिः निमित्ताऽस्ति। मूर्तेवक्षस्थलोपरि बालिकायाः प्रदत्तः पणः स्पष्टरूपेणांकितोऽस्ति ।

शब्दार्थाः

भगवतः बुद्धस्य = भगवान बुद्ध का Lord Buddha’s

विभिन्नधातुर्निर्मिताऽऽसीत् = अनेक धातुओं से बनी थी was made of various kinds metals

मूर्तेर्वक्षस्थलोपरि = प्रतिमा के वक्षस्थल के ऊपर on the chest of the image

लघुतमः = छोटा-सा small

स्वशिष्यानाहूय = अपने शिष्यों को बुलाकर calling upon his disciples

धातु=संवलितां धातुओं को मिलाकर mixing the metals

ओमिति कथित्वा = ॐ ऐसा कहकर (स्वीकार करके) ‘OM’ saying this

तमादाय = उसे लेकर along with him

स्वर्णरजतताम्रपित्तलादि = सोना, चाँदी, ताँबा, पीतल आदि gold, silver, copper and brass etc.

निवेद्य = निवेदन करके after request

तिरस्कारम् = उपेक्षा पूर्वक त्याग reproach

विमनस्काऽपि = दुखी होती हुई भी even being displeased

धातुनिकरं प्रदातव्य = धातु को गलाकर having melted the metal

मूर्तिप्रारूपे = ढाँचे में in the structure

कुरूपाविकृता च = कुरूप और टेड़ी-मेड़ी ugly and irregular

विस्तरश: = विस्तारपूर्वक in details

रहस्यं ज्ञातवान् = रहस्य जान गया came to घूरते हुए कहा said gazingly

विनतोलज्जितश्चायं शिष्य = नम्र औरknow the secret

विघूर्णन् अकथयन् = लज्जित हुआ यह शिष्य this polite and shameful disciple

क्षमायाचनामकरोद् (त्) = क्षमा की, याचना की asked for forgiveness

प्राणेभ्यः अपि प्रियं = प्राणों से भी (अधिक) प्रिय loving beyond life

कार्य-काल

1.निम्नलिखित प्रश्नों के संस्कृत में उत्तर दीजिए- Answer the following questions in Sanskrit.

(क) ताओलिन हसिन नामक स्थानं कुत्र अस्ति ?

(ख) मूर्तिर्वक्षस्थलोपरि कः अंकितः अस्ति?

(ग)स्वशिष्यान् आहूय मन्दिराध्यक्षः किमकथयत्?

(घ) विकृतमूर्तिः कदा सुकृतः अभवत्?

(ङ) विकृत मूर्ति दृष्ट्वा मंदिराध्यक्षः सर्वान् शिष्यान् किमवोचयत् ?

2.रिक्त स्थानों की पूर्ति कीजिए-Fill in the blanks.

(क)यदा कोऽपि दर्शनार्थम् आगच्छति मूर्ते ….…. पुष्पाणि समर्पयति स्म।

(ख)अस्य पणस्य सम्बन्धे एका विचित्रा कथा चीने ……।

(ग)रथेषु ……… मन्दिरस्य पार्श्व एव एका धनी महिला न्यवसत् ।

(घ)सर्वे शिष्याः स्वस्वयात्रावृत्तान्तं ……… श्रावयामासुः ।

(ङ) …….बालिकायाः प्रदत्तः पणः स्पष्टरूपेणांकितोऽस्ति ।

3.निम्नलिखित वाक्यों का संस्कृत में अनुवाद कीजिए-Translate the following sentences into Sanskrit.

(क) चीन देश में चांग चू नामक एक शहर है।

(ख) वह बालिका इस संसार में अनाथ थी।

(ग) मन्दिर के पास एक धनी महिला रहती थी।

(घ) मैं सम्पूर्ण रहस्य जान गया हूँ।

(ङ) प्रायश्चित के बिना पाप की शुद्धि नहीं होगी।

4.निम्नलिखित वाक्यों को बहुवचन में बदलिए-Change the following sentences into the plural form.

(क)सः शिष्यान् आहूय अकथयत्।

(ख) सुरम्ये मन्दिर भगवतो बुद्धस्य मूर्तिः स्थापितः ।

(ग)अस्मिन् जगति अनाथा सा बालिका अस्ति ।

(घ)बालिका प्रार्थयत्।

(ङ)तत् श्रुत्वा तस्य मुखं हर्षापूरितमभवत् ।

5.(क) संधि कीजिए-Join the words.

(i)मंदिर + अध्यक्षः

(ii)शिष्यान् + आहूय

(iii) निर्मिता + आसीत्

(iv) गर्वितः + अयम्

(v)न + आसीत् + तदा

(vi)च + अस्माभिः

(ख) अर्थ लिखिए- Write the meanings.

(I) मूर्तेवक्षस्थलोपरि

(ii) प्रतिमाप्रारूपे

(iii) पित्तलादिधनम्

(iv) पूर्तये

(v) स्वस्वयात्रावृत्तान्तम्

(vi) प्रहसन्

(ग) मूल धातु लिखिए- Write the roots.

(i)अवदत्

(ii) व्यचारयत्

(iii)अकथयन्

(iv) प्रार्थयत्

(v)भवेत्

(vi) समर्पयति

6.निम्नलिखित गद्यांश का अर्थ लिखिए- Write the meaning of the following passage.

तत् श्रुत्वा मन्दिराध्यक्षस्य मुखं हर्षापूरितमभवत् । यतोहि सः विकृतमूर्ते रहस्यं ज्ञातवान् । गुरुः तस्मै शिष्याय कुप्यन् अवदत् च – ” सर्वं रहस्यं ज्ञातवानस्मि । येन त्रुटिर्विहिता सः मम्रागे समुपस्थितोऽस्ति ।” शिष्यं विघूर्णयन् अकथयन्–महदपरार्द्धं त्वया, समदर्शिनो बुद्धस्य सिद्धान्तानां हत्या कृता त्वया, प्रायश्चित्तादृते न पापशुद्धिः भविता, गच्छ शीघ्र तं पणमानय, येनभव्या मूर्तिर्निर्मिता भवेत्।

Leave a Comment