पिप्पलोऽस्मि (I am People Tree) – नवम: पाठ:

उद्यम पुरुष प्रयोग, द्वितीया प्रयोग

अहं पिप्पलोऽस्मि वृक्षा-लघुपादपाश्च मम भ्रातर: भगिनिः चा (वृहतोऽसि मम कुटुम्बम्) वट ममाग्रजः मतोच्चः सघन: चास्ति किन्तु अहं तस्मात् श्रेष्ठोऽस्मि ।

अहं सर्वोत्तमं सर्वश्रेष्ठं वा-एतस्मात् कारणमिदम्-रात्रौरपि अहं प्राणवायुदातारः न तु अन्याः कोऽपि वृक्षाः। केवलं मम भगिनी वृन्दा अपि ममानुकूलं कार्यं करोति ।
श्वसनेन यः वायु बहिर्गच्छति सा अपानवायु भवति। विद्वज्जना: ‘कार्बन डाइ ऑक्साइड’ इति संज्ञा तां ददन्ति
अहं तां पचामि शुद्धं वायुश्च त्यजामि । यद्यपि मम अन्य वृक्षाः प्राणवायुः उद्भवन्ति किन्तु ते केवलं दिवाकाले अहं
तु अहर्निशं प्रदानं करोमि। अतः जनाः रात्रौ ममाधः स्थितः उपविशन्ति स्वपन्ति च।
पुराकाले ऋषयः मुनयः मम अधास्थिते ध्यानमग्ना अभवन्। वेदेषु पुराणेषु रचना, वेदाध्ययनं, मननं चिंतनञ्च मम मूले अभवन्। गौतम बुद्धेन हि तु वोधत्वं मया संसर्गेण प्राप्तः। तस्मात् कारणात् ‘बोधि वृक्ष:’ इति मम अन्य नाम अभवत् । सम्राट अशोकः तु माम् वहु मान्यते स्म । सः मम एका शाखा श्रीलंकां प्रेषयत्। तत्र अद्यापि अनुराधापुरस्य महाविहारे बोधिवृक्षरूपे तिष्ठामि।
अश्वत्थ:’ इति मम प्रथमो नाम । अयं नाम संस्कृतेन मां प्रदत्तम् । पुनः लैटिन भाषया ‘फाइकस रिलिजियोसा’ इति
नामावरणम् प्रदत्तम्। भारतीया नारी मां पूजनीयं मानयति सा ममापरि यज्ञोपवीतं, कुमकुमं, हरिद्राचूर्ण, फलं जलं च अर्पयति। व्रतोपवासं च करोति।
अहं उष्णकटिबंधीय क्षेत्रस्य वृक्षोऽस्मि ।सम्पूर्णभारतभूतले वसामि । पत्राणि, मूलानि, फलानि, कवचानि काष्ठानि एकत्रीकृत्य मयावशेषानि चिकित्सकाः औषधिं निर्माणयन्ति। क्षयरोग: अस्थमा-कुष्ट-प्लेग-रक्तविकारम् अवरोधकाः आदिन) गुणान् ज्ञात्वा जनाः माम् पूजयन्ति ।

किन्तु हन्तः कापुरुषाः वदन्ति-“पिप्पल वृक्षोपरि वसन्ति।
भूत-प्रेत-राक्षसा: ब्रह्मराक्षसा चाण्डालाः च वसन्ति।’ ते अल्पबुद्धिनः इति न जानन्ति यत् मया उत्पन्नानि पत्राणि वृहदाकारः । रात्रौ यदा वेगवायुः चलति तदा पत्राणि परस्परं संघर्षणेन करतलध्वनीव वादयन्ति । तत्र ते कथयन्ति भूत-प्रेतादयः करतलध्वनिं कुर्वन्ति। ते सर्वेः मूढाः सन्ति । मम मूले तु अहं तु देव्या: देवता: च वसन्ति।

अहं तु मानवस्य हितकारकः, उपकारकः वृक्षः अस्मि । मानवजात्यै, देशाय समाजाय प्राणिजनेभ्य: संरक्षणाय मम परिवारस्य संरक्षणम् आवश्यकम्।

शब्दार्था:

लघुपादपः = छोटे पौधे small plants

कुटुम्बम् = परिवार family

सघन: = घना dense

प्राणवायुदातारः = ऑक्सीजन देने वाला the provider of oxygen

वृन्दा = तुलसी basil

ममानुकूलम् = मेरे अनुकूल/मेरी तरह my
favourable

अपानवायुः = अशुद्ध वायु polluted air

उद्भवन्ति = उत्पन्न करते हैं breathe-out

अहर्निशं = रात-दिन day-night

मया संसर्गेण = मेरे संसर्ग से in my contract

श्रीलंकां प्रपयन = श्रीलंका भेजा sent to Sri Lanka

नामावरणम् = नाम का मुखौटा artificial name visage

यज्ञोपवीतं = सूत का धागा, जनेऊ the sacred thread of a Brahmin

कुमकुमं = रोली the mixture of turmeric and lime

कवचानि = छाल (बहुवचन) peel

एकत्रीकृत्य = इकट्ठा करके collecting

अस्थमा = दमा रोग asthma

अत्यबुद्धिः = छोटी बुद्धि वाले narrow minded

संघर्षणेन = टकराने के कारण due to striking

करतलध्वनाव = ताली की आवाज के समान
similar to the sound of claping

मूढा: = मूर्ख foolish

हितकारकः = हित करने वाला benevolent

संरक्षणाय = संरक्षण के लिए for protection

कार्य-कालम्

1.निम्नलिखित प्रश्नों के संस्कृत में उत्तर दीजिए-
(Answer the following questions in Sanskrit)-

(क) विद्वज्जना: अपानवायुः का संज्ञा ददन्ति ?

(ख) पुराकाले पिप्पलस्य अधास्थिते के ध्यानमग्नाः अभवन्?

(ग) केन विधिना भारतीय नारी पिप्पलं पूजयन्ति ?

(घ) पिप्पलः कानि रोगाणि हरन्ति?

(ङ) अल्पबुद्धि जनाः पिप्पलं प्रति किम् आरोपयन्ति?

2. रिक्त स्थानों की पूर्ति कीजिए—
(Fill in the blanks)-


(क) केवलं मम भगिनी वृन्दा अपि ममानुकूलं कार्यं करोति।

(ख) गौतम बुद्धेन हि तु बोधत्वं मया संसर्गेण प्राप्तः ।

(ग) सम्राट अशोक: तु माम् बहु मान्यते स्म।

(घ) अश्वत्थ: इति मम प्रथमो नाम। अयं नाम संस्कृतेन मां
प्रदत्तम्।

(ङ) रात्रौ यदा वेगवायुः चलति तदा पत्राणि परस्पर संघर्षणेन हितकारकः करतलध्वनीव वादयन्ति।

(च) अहं तु मानवस्य हितकारक: उपकारकः वृक्षः अस्मि।
मां प्रदत्तम्।

3.निम्नलिखित वाक्यों का संस्कृत में अनुवाद कीजिए-
(Translate the following sentences into Sanskrit)-


(क) मेरा परिवार बहुत बड़ा है।

(ख) मैं रात-दिन ऑक्सीजन देता हूँ। अहं रा

(ग) मेरे ऊपर भूत-प्रेत-राक्षस रहते हैं।” ऐसा कापुरुष ही बोलते हैं।

(घ) मेरे नीचे देवी-देवताओं का वास है।

(ङ) मेरी छाल से औषधि बनती है।

(च) मेरे पत्ते तेज हवा में करतल ध्वनि करते हैं।

4.निम्नलिखित वाक्यों का हिन्दी में अनुवाद कीजिए-
(Translate the following sentences into Hindi)—

(क) वट: ममाग्रजः मतोच्च: सघन: चास्ति किन्तु अहं तस्मात् श्रेष्ठोऽस्मि।

(ख) रात्रिकालेऽपि अहं प्राणवायुदातारः अस्मि ।

(ग) जना: निशाकाले मम मूले उपविशन्ति स्वपन्ति च ।

(घ) भारतीया नारी मां पूजनीयं मानयति।

(ङ) कापुरुषाः वदन्ति–‘“पिप्पल वृक्षोपरि भूत-प्रेत-राक्षसाः वसन्ति।”

(च) मम मूले देव्या देवताः च वसन्ति।

5.निम्नलिखित शब्दों की वाक्य रचना संस्कृत में कीजिए-
(Make sentences of the following words in Sanskrit)—

(क) एकत्रीकृत्य
(ख) अस्थमा
(ग) मूढाः
(घ) संरक्षणाय
(ङ) ममानुकूलम्
(च) सघनः




Leave a Comment