ऋषि श्रृगालश्च – षष्ठ: पाठ: – Bear and jackal – Lesson-6

एकदा कश्चित् शृगालः मधुं खादितुम् इच्छति स्म। प्रतिदिनं मांसभक्षणात् विरतः अयं संजातः। “मधुमक्षिकाणां छत्रे गत्वा किञ्चिन्मधुः चास्वादयामि” इत्युक्त्वा प्रचलितः शृगालः यावत् करेण मधुं निस्सारयति तावदेव श्रृंगाल शरीरे लग्नाः। (तत्क्षणं पलायितुकामः शृगालः अवदत्-“मधुमधुरं किन्तु मक्षिका: छत्राद् बहिरागत्य मक्षिकाः कद्व्यः।”)

मम् प्रत्यय
वर्तमान काल को भूत काल में प्रयोग करने
के लिए ‘स्म’ प्रत्यय का प्रयोग किया जाता है।

शृगालः स्वगृहमागत्य प्रसुप्तः। तस्य नासिका शोथयुक्ता सञ्जाता। शयानोऽयं व्याचारयत् यदहं झबरूमलऋक्षेण ” ऋक्ष: सह मिलिष्यामि। सः मदीयां मधुभक्षणस्य इच्छां प्रपूरयितु क्षमः। यतो हि ऋक्षः मधुप्रियो वर्तते। तस्य गृहे तु अवश्यमेव मधु मिलिष्यतीति विचार्य शृगालः तस्य गृहं गत्वा ऋक्षं प्राह–“नमस्ते ऋक्षराज! अवदत्-“नमस्ते शृगाल! नमस्ते। ऋक्षः प्राह-“चिराद् दृष्टोऽसि।” शृगालः अवोचत् -” यदाप्रभृति तव भ्राता मृतः तदाप्रभृति मृतवत् निवसामि ।” ऋक्ष प्राह-“अहमप्येकाकी जीवनं यापयामि। त्वमत्रैवागच्छ आवां सुखेन निवसिष्यावः।”
द्वावेव तौ सुखेन निवसतः। ऋक्षः प्रत्यहं वनं गत्वा शृगालाय मांसमानयति। शृगालस्य मधुभक्षणेच्छा नाद्यावधि प्रपूरिता। एकदा शृगालः प्राह-” एकदा किञ्चिद् मधुम् आनीयताम्। मदीया प्रबलेच्छा वर्तते मधुभक्षणाय ।” ऋक्षः द्वितीये दिने वनात् मधुनो द्वे छत्रे समानयत् प्राह च शृगालम्। छत्रमेकं शीतकाले खादाम, छत्रमेकमधुना। तावाकण्ठं मधु पीतवन्तौ ।
ऋक्षस्तु सरलः परं शृगालश्चतुरः। हर्म्यपृष्ठास्थापितं मधुनः छत्रं खादितुं लालायितः शृगालः परं हर्म्यपृष्ठे कथं गच्छेत्। ऋक्षः कथयिष्यति त्वं कथं हर्म्यपृष्ठं गतः? “यदा मञ्चपविष्टः शृगालः स्वपुच्छेन भित्तौ प्रहरति तद प्रक्षेण कथितं कस्मात् ध्वनिरियं निस्सरति । शृगालः प्राह-पाश्र्ववर्तिनः गृहे पुत्र समुत्पन्नो वर्तते। ते माम्
आह्वयन्ति इत्युक्तवा शृगालः हम्यपृष्ठं गतः । आकण्ठं मधुं पीत्वा प्रतिनिवृत्तः ।
ऋः प्राह-“तस्य समुत्पन्नस्य पुत्रस्य किन्नाम कृतम् ? ” श्रृंगाल: प्रत्युवाच- “तस्य नाम ‘कम-कम खुरचा इति
कृतम्। द्वितीये दिने मञ्चोपविष्टः
शृगालः स्वपुच्छेन पुनः भित्तौ प्रहरति । ऋक्ष प्राह-” ध्वनिरियं
कस्मान्निर्गच्छति ?” शीघ्रमेव शृगालो ब्रूते-पार्श्ववर्तिनो गृहे पुत्री चका समुत्पन्ना वर्तते-ते माम् आह्वयन्ति।”
इत्युक्त्वा श्रृंगालः शीघ्रं हर्म्यपृष्ठं गतः आकण्ठं मधुं पीत्वा प्रतिनिवृत्तः।
ऋक्षः अपृच्छत्-बालिकायाः किं नाम कृतम् ? शृगालः उत्तरत-“कम बचा” इति नाम कृतम्। तृतीये दिन पुनः शृगालः प्रहरति। ऋक्षः पुनः प्राह–“कस्मात् ध्वनिरियं निर्गच्छति? “श्रृंगालः अवोचत्–“पार्श्ववर्तिना गृहे एका पुत्री समुत्पन्नाः। ते माम् आह्वयन्ति।” इत्युक्त्वा हर्म्यपृष्ठं गत्वा सर्वं मधुम् अपिबत्। निवृत्य यावदागच्छति तावत् ऋक्षेण कथितं किन्नाम कृतं पुत्र्याः। शृगालः प्राह-“सफाचट’ इति नाम कृतम्।
किञ्चित्कालान्तरं ऋक्षेच्छा मधुपानार्थम् अभवत्। सः यावत् हर्म्यपृष्ठे गच्छति तथा पश्यति-सर्वं मधु केन चटितम्? इति विचार्य ऋक्षः अवदत्-रे श्रृंगाल! त्वया सर्वं मधुं चरितम्। अहं त्वां हनिष्यामि इत्युक्त्वा ऋक्षः तं प्रति प्रधावितः परं चतुरः शृगालः प्रधावन् शीघ्रमेव निकृञ्जेषु विलुप्त स्वकालं यापयामास।

शब्दार्थाः

तावाकण्ठम् = बहुत इच्छा keen desire

मृगालः = गीदड़ Jackal

विरतः = अरुचि disgust

शृगालशरीरे लग्नाः = गीदड़ के शरीर से चिपट गयीं sticked on jackal’s body

शोधयुक्ता संजाता = सूज गई got inflamation

मृतवत् = मरे हुए के समान like a dead

मधुभक्षणेच्छा = शहद खाने की इच्छा desire of eating honey

प्रबलेच्छा = पेट भर कर bellyful

हर्म्यपृष्ठस्थापितम् = मकान की छत पर रख दिया was put on the roof

स्वपुच्छेन = अपनी पूँछ से by It’s tail

पाश्र्ववर्तिनः = पास में स्थित पड़ोसी the nearest neighbour

आह्वयन्ति = बुला रहे हैं calling

उत्तरत = उत्तर दिया answered

सर्वं मधुं चटितम् = सारा शहद चाट गया eat up all the honey

निकुञ्जेषु = जंगलों में कुछ समय बीत जाने पर after in the forests

कार्य-कालम्

1. निम्नलिखित प्रश्नों के संस्कृत में उत्तर दीजिए- Answer the following questions in Sanskrit.

(क) मांसभक्षणात् विरत: श्रृंगाल किम् इच्छति स्म ?

(ख) यदा भृगालशरीरे मक्षिकाः लग्ना तदा सः किमवदत् ?

(ग) श्रृंगाल: (केनकारणेन) झवरूमलस्य समीपं गतः ?

(घ) शृगालः स्वपच्छेने भित्ती कथं प्रहरति?

(ङ) अन्ते यदा ऋक्षेच्छा मधुपानार्थम् अभवत् तदा सः किमपश्यत् ?

2. रिक्त स्थानों की पूर्ति कीजिए-
Fill in the blanks.

(क) प्रतिदिनं मांस भक्षणात् विरतः अयं संजातः।

(ख) शृगालः अवोचत्–“यदाप्रभृति तव भ्राता मृतः तदाप्रभृति मृतवत् निवसामि ।

(ग) प्रावाकण्ठं मधु पीतवन्तौ।

(घ) मदीया प्रबलेच्छा वर्तते मधुभक्षणाय ।

(ङ) चतुरः श्रृगालः प्रधावन शीघ्रमेव निकृञ्जेषु विलुप्त स्वकाल यापयामास।

3. निम्नलिखित वाक्यों का हिन्दी में अनुवाद कीजिए-
Translate the following sentences into Hindi.

(क) एकदा कश्चित् भृगालः मधुं खादितुम् इच्छति।

(ख) अहमप्येकाकी जीवनं यापयामि।

(ग) ऋक्षस्तु सरलः परं शृगालश्चतुरः।

(घ) रे श्रृंगाल! त्वया सर्वं मधुं चरितम्।

(ङ) शृगालः प्रत्युवाच–“तस्य नाम कम-कम खुरचा” इति कृतम्।

4. निम्नलिखित शब्दों की वाक्य रचना संस्कृत में कीजिए-
Make sentences of the following words in Sanskrit.

(क) प्रपूरयितुम्

(ख) तावाकण्ठम्

(ग) स्वपुच्छेन

(घ) चटितम्

(ङ) प्रधावन्



Leave a Comment