संस्कृत सुरभि:कक्षा -4 Sanskrit Surabhi class-4

विषय सूची क्रमांक पाठ नाम 1. वन्दना prayer 2. प्रभातबेला morning Time 3. मूर्खाय उपदेशो न दातव्य: (Don’t Teach the Follish) 4. स्वतन्त्रता दिवस: (Indeper dence Day) 5. त्रयो धूर्ता: (Three Cunnings) 6. कृषका: (The Farmers) 7. नीति श्लोकाः (Ethical Shlokas) 8. विज्ञानस्य आविष्काराः (Inventions of Science) 9. चित्रग्रीव-हिरण्यक-कथा (Story of Chitragreeva & Hirnyak) 10. … Read more

पाठ 20 संस्कृत व्याकरण Grammar

शब्द रुप विभक्तियों का प्रयोग-संस्कृत में अनुवाद करते समय हिंदी के कारक चिन्ह के आधार पर विभक्तियों का प्रयोग होता है यह कारक चिन्ह है और विभक्तियां निम्नलिखित हैं। विभक्तिः कारक चिन्ह प्रथमा कर्ता ने द्वितीया कर्म को तृतीया करण से (सहायतार्थ) के द्वारा चतुर्थी सम्प्रदान के लिए पञ्चमी अपादान से (अलग होने में ) … Read more

पाठ 19 वन्दे मातरम् Salutation to motherland

पाठ 19 वन्दे मातरम् अस्माकम् देशः भारतं महान् देशः अस्ति। प्राचीनकाले दुष्यन्तः नाम राजा आसीत्। तस्य पुत्र भरतस्य अभिधानेन एव आर्यावर्तस्य नामीरतम् अभवत् । एषः देशः प्रकृतेः क्रीडास्थली अस्ति। उत्तरस्यां दिशि गिरिराजः हिमालयः अस्ति। सः अस्य उत्तरे मुकुट मणिः इव शोभते । दक्षिणस्यां दिशि विशालः जलनिधि रत्नाकरः अस्य चरणौ प्रक्षालयति । ब्रह्मपुत्र-गंगा-यमुना-सिन्धु-नर्मदा महानद्याः अस्य हृदयम् … Read more

पाठ 18 विद्याया: बुद्धिरुत्तमा Intellect is greater than learning

विद्याया: बुद्धिरुत्तमा कस्मिंश्चिद् जनपदे चत्वारो ब्राह्मणपुत्राः वसन्ति स्म। ते परस्परं मित्राणि आसन् । तेषु त्रयः शास्त्रेषु निष्णाताः परन्तु बुद्धिरहिताः आसन् । एकस्तु शास्त्रपराङ्मुखः परं बुद्धिमान् आसीत् । अथ तैः एकदा मन्त्रितम् – ” को गुणो विद्यायाः येन देशान्तरं गत्वा भूपतीन् परितोष्य अर्थोपार्जनं न क्रियते। अतः एतद् वरं यदिवयं देशान्तरं गत्वा अर्थोपार्जनं कुर्याम ।” मार्गे किञ्चद् … Read more

पाठ 17 चतुर: वानर: A clever monkey

चतुर: वानर: एकस्मिन् नदीतीरे एकः जम्बूवृक्षः आसीत्। तस्मिन् एकः वानरः प्रतिवसति स्म। सः नित्यं तस्य फलानि खादति स्म । कश्चित् मकरोऽपि तस्यां नद्यामवसत्। वानरः प्रतिदिनं तस्मै जम्बूफलान्ययच्छत् । तेन प्रीतः मकरः तस्य वानरस्य मित्रमभवत् । एकदा मकरः कानिचित् जम्बूफलानि पत्न्यै अपि दातुम् आनयत्। तानि खादित्वा तस्या जाया अचिन्तयत् अहो । यः प्रतिदिनमीदृशानि मधुराणि फलानि खादति … Read more

पाठ 16 हास्यालापा: A talk of jokes

पाठ 16 हास्यालापा: (अनेके बालकाः बालिकाः च उपविष्टाः हास्यालाप कुर्वन्ति ।) प्रमोद :-कमला ! किमपि हास्यं व्यंग्यं वा कथय ।कमला-श्रुणुत-कमला कमले शेते, हरः शेते हिमालये ।क्षीराब्धौ च हरिः शेते, मन्ये मत्कुण – शंकया।। (सर्वे हसन्ति ।) कमला- प्रमोद ! अधुना त्वं कथय ।प्रमोदः-उष्ट्राणां विवाहेषु गीतं गायन्ति गर्दभाः ।परस्परं प्रशंसन्ति अहो रूपम्, अहो ध्वनिः।। (सर्वे पुन: … Read more

पाठ 15 भागीरथी महिमा Dignity of bhagirathi

भागीरथी महिमा गंगा भारतस्य सर्वासु नदीषु पवित्रतमा श्रेष्ठा च नदी अस्ति। इयं हिमालयस्य गंगोत्री-स्थानात् निर्गच्छति । तदा अस्याः स्रोतः लघुः भवति । पश्चात् अनेके निर्झराः अस्यां नद्याम् आमिलन्ति, यैः गंगायाः जलस्य प्रवाहः तीव्रः भवति । पर्वतस्य प्रान्तेभ्यः निःसृत्य गंगा हरिद्वार-नामके स्थाने समतलं भूभागं प्रविशति, तत्र हरिद्वारतीर्थे प्रतिवर्षं लक्षाणि पुरुषाः गच्छन्ति, गंगायाः शीतले जले स्नानं कुर्वन्ति। … Read more

पाठ 14 आदर्श नगरम् Ideal city

आदर्श नगरम् अद्य अहम् आदर्श नगरम् अवलोकयिष्यामि ।इदं नगरम् अस्माकं ग्रामात् नातिदूरे वर्तते। ग्रामीणाः जना: नगरात् आवश्यक- वस्तूनि क्रेष्यन्ति । अस्मिन् नगरे एकः विशालः शर्करा- उद्योगः अस्ति । ग्रामीणाः जनाः स्वकीयानि इक्षु-दण्डानि विक्रेयन्ति । विक्रय- मूल्येन आपणात् उपयोगी वस्तूनि संग्रहिष्यन्ति । अन्नम् उत्पादयित्वा मण्डीस्थलं गमिष्यन्ति अद्य वयमपि मण्डीस्थले गमिष्यामः । मम क्षेत्रे विपुलम् अन्नम् उत्पन्नं … Read more

पाठ 13 जननी जन्मभूमिश्जश्च Mother and motherland

जननी जन्मभूमिश्जश्च संसारे सर्वे जनाः स्वर्ग-सुखं सर्वोत्तमं मन्यन्ते; किन्तु तत्सुखं केवलं काल्पनिकं वर्तते। जन्मदात्री जननी अथ च जन्मभूमिः अस्मभ्यं यानि सुखानि यच्छति तानि स्वर्गादपि गुरुतराणि सन्ति । अतएव उक्तम्- जननी जन्मभूमिश्च स्वर्गादपि गरीयसी । भो मातः! अहम् त्वाम् वन्दे ! संसारे त्वत्समः अन्यः कोऽपि शुभचिन्तकः नास्ति । जननी स्वयं कष्टानि सोढ्वा अस्मान् सुखयति । वयं … Read more

पाठ 12 सुभाषितानि Eloquently

सुभाषितानि हस्तस्य भूषणं दानं, सत्यं कण्ठस्य भूषणम् । श्रोत्रस्य भूषणं शास्त्रं, भूषणैः किं प्रयोजनम् ।।1।। सर्वनाशे समुत्पन्ने अर्द्धं त्यजति पण्डितः। अर्द्धेन कुरुते कार्यं सर्वनाशो हि दुःस्सह ।। 2 ।। अयं निजः परोवेति गणना लघुचेतसाम् । उदारचरितानां तु वसुधैव कुटुम्बकम् ।।3।। येषां न विद्या तपो न दानम्, ज्ञानम् न शीलम् गुणो न धर्म। ते मर्त्य लोके … Read more

पाठ 11संवाद Conversation

संवाद जनक: – पुत्र ! एषः कः गच्छति ? पुत्रः – तात ! एषः भिक्षुकः गच्छतिजनक: – तम् आकारय ।पुत्रः बाढम्, अहम् भिक्षुकम् आकारयामि । जनक: – भिक्षुकेण सह अन्यः कः अस्ति ? पुत्रः तेन सह तस्य पुत्रः अस्ति । जनक: – किम् सः भिक्षुकः पुत्रम् विना चलितुम्, न समर्थ: ?पुत्रः – आम् तात ! … Read more

पाठ -10 रमणीय: आश्रम Delightful hermitage

रमणीय: आश्रम भारतस्य उत्तरे हिमालयः नाम गिरिः अस्ति। पुरा हिमगिरौ ऋषीणाम् आश्रमाः आसन्। एकस्मिन्! आश्रमे एकः मुनिः अवसत् सः आश्रमस्य कुलपतिः आसीत् । तत्र अनेके शिष्याः अपि अवसन्। ते मुनिम् अनमन्। ते मुनेः विद्याम् अपठन्। ते मुनिना सह भ्रमणाय अगच्छन्। ते मुनये पुष्पाणि फलानि च आनयन्। मुनिः स्नेहेन तेभ्यः शिक्षाम् अयच्छत् । सः कुलपतिः प्रातः … Read more

पाठ -9 चित्रग्रीव- हिरण्यक- कथा Story of chitragreeva hirnyank

चित्रग्रीव- हिरण्यक- कथा महिलारोप्य नाम एकं नगरं आसीत्। नगरे एकः विशालः वटवृक्षः आसीत्। एकदा तत्र एकः व्याधः आगच्छत् । सः वटवृक्षस्य अधः एकं जालं प्रसारयत्। जालस्य उपरि तण्डुलान् अक्षिपत्। सः तत्र निभृतः अतिष्ठत्। तस्मिन्नेव काले चित्रग्रीवः नाम कपोतराजः स्वपरिवारेण सह आकाशे उदपतत् । तस्य परिवारे शतम् कपोताः आसन्। ते तण्डुलान् भक्षयितुम् अधः आगच्छन्। ते सर्वे … Read more

पाठ 8 विज्ञानस्य आविष्कारा: Inventions of Science

विज्ञानस्य आविष्कारा: एतद् ध्वनिविस्तारकं यन्त्रमस्ति । अस्य सहायतया वयं प्रतिदिनं विविधं कार्यक्रमं श्रोतुं समर्थाः भवामः । एतेन स्वदेशस्य विदेशानां च नवीनान् समाचारान् विविधानां जनानां भाषणानि, क्रीडाक्षेत्रस्य समाचारं, विविधाः वार्ता: संगीतं च आकर्णयामः । एतद् दूरदर्शनमस्ति । अस्य साहाय्येन गृहे स्थिताः जनाः अपि देशस्य विदेशानां च दृश्यसहितान् नवीनान् विविधान् च समाचारान्, चलचित्राणि अनेकान् च अन्यान् मनोरंजकान् … Read more

पाठ-7 नीति -श्लोका: Ethical shlokas

विदेशेषु धनं विद्या, व्यसनेषु धनं मतिः । परलोके धनं धर्मः शीलं सर्वत्र वै धनम् ।। 1 ।। उद्यमः साहसं धैर्यं बुद्धिः शक्तिः पराक्रमः । षडेते यत्र वर्तन्ते तत्र दैवं प्रसीदति ।।2।। पुस्तकस्था तु या विद्या परहस्तगतं धनम् । कार्यकाले समुत्पन्ने न सा विद्या न तद्धनम् ।।3।। धर्मो जयति नाधर्मः सत्यं जयति नानृतम् । क्षमा जयति … Read more

पाठ 6 कृषका: The farmers

कृषका: अस्माकं भारतवर्षे अनेकाः कृषकाः निवसन्ति । बलिवर्दी योजयित्वा क्षेत्रं कर्षन्ति । विपुलम् अन्नम् उत्पादयन्ति ।कूल्या जलेन क्षेत्रं सिञ्चन्ति । कृषकाः सूर्योदयात पूर्वं एव शैय्यात्यागं कुर्वन्ति । पशूनाम् आहारस्य व्यवस्थां कुर्वन्ति । गोदोहनं कृत्वा दुग्धं गृहे आनयन्ति । क्षेत्रे गत्वा खरपतवारं क्षेत्रात् निस्सारयन्ति । अधिकांशाः भारतीयाः ग्रामेषु कृषिकार्यं पशुपालनं च कुर्वन्ति । कृषकाः आधुनिकैः यन्त्रैः … Read more

पाठ 5 त्रयो धूर्ता: Three cunnings

त्रयो धूर्ता: कस्मिश्चिद् नगरे मित्रशर्मा नाम एकः ब्राह्मण अवसत्। सः एकदा एकम् अजं स्कन्धे धृत्वा गृहं प्रति अगच्छत्। तदा धूर्ताः मार्गे तं ब्राह्मणम् अपश्यन् अचिन्तयन् च-“एतस्मात् ब्राह्मणात् एष: अजः अस्माभिः येन केन उपायेन प्राप्तव्यः ।” अथ तेषु धूर्तेषु एकः धूर्त: वेषपरिवर्तनं कृत्वा तस्य ब्राह्मणस्य सम्मुखे आगच्छत् अपृच्छत् च-“भो ब्राह्मण! त्वम् एतं कुक्कुरं किमर्थं वहसि ?” … Read more

पाठ 4 स्वतन्त्रता दिवस: Independence day

अस्माकं देशः 1947 ई० तमे अगस्तमासस्य पञ्चदशः दिनाङ्के स्वतन्त्रः अभवत् अतः प्रतिवर्षम् अस्मिन् दिनाङ्के स्वतन्त्रतादिवसस्य विद्यालयस्य उत्सवः भवति । सर्वे छात्राः प्रात: काल विद्यालयं गच्छन्ति ।विद्यालयस्य प्रधानाचार्य :राष्ट्रध्वजम् आरोहयति। छात्राः राष्ट्रगीतं गायन्ति । ततः प्रधानाचार्यः संदेशान् पठति ।अध्यापकाः छात्राः सेवकाः च स्वतन्त्रता-दिवसस्य महत्त्वं वर्णयन्ति । सभायाः अनन्तरं छात्राः क्रीडास्थलं गच्छन्ति । तत्र विविधानि क्रीडायाः आयोजनं … Read more

पाठ 3 मूर्खाय उपदेशों न दातव्य:Don’t teach the foolish

नर्मदातीरे एकः विशालः वृक्षः आसीत् । तत्र अनेके खगाः नीडानि रचयित्वा सुखेन अवसन् ।एकदा महती वृष्टिः अभवत् । तस्मिन्नेव काले कश्चित् वानर: वृष्टिजलेन आर्द्रः कम्पितश्च सन् तत्र आगच्छत्। सः तस्य वृक्षस्य अधः उपाविशत् । शीतेन कम्पमानं तं वानरं दृष्ट्वा खगाः कष्टमन्वभवन्। ते तं वानरं करुणया अवदन्-“भो वानर ! त्वं कष्टम् अनुभवसि । त्वं किमर्थं स्वगृहं … Read more

पाठ-2 प्रभातवेला Morning Time

प्रभातवेला अतीतायां रजन्यां समायाति प्रभातवेला । प्रातःकालिकी सुषमा अतीव रमणीया भवति। प्रात:काल ब्रह्ममुहूर्त बेलायां चतुर्वादनसमयात् आरभ्यते। सूर्योदयं यावत् च प्रभातवेला एव उच्यते। इयं वेला चतुर्विंशति: होरासु सर्वश्रेष्ठा परमोत्तमा च वर्तते । प्रभातवेलायां प्रकृतेः शोभाः अपि अति मनोहारिणी भवति । एकत्र सूर्योदयकाले खे: रक्तः बिम्ब: मनोहरति अपरतश्च शुप्तोत्यिताः पक्षिणः मधुरेण फलखेण शान्तं भूमण्डलं संगीतमयं कुर्वन्ति । … Read more

पाठ 1.वन्दना Prayer

वन्दना गुरुर्ब्रह्मा गुरुर्विष्णुः गुरुर्देवो महेश्वरः । गुरू: साक्षात् परब्रह्म तस्मै श्रीगुरवे नमः।।1।। मूकं करोति वाचालम्, पङ्कं लङ्घयते गिरिम् । यत्कृपा तमहं वन्दे, परमानन्द – माधवम् ।। 2 ।। विद्या ददाति विनयं, विनयाद् याति पात्रताम् । पात्रत्वाद् धनम् आप्नोति, धनाद् धर्मं ततः सुखम् अभिवादनशीलस्य नित्यं वृद्धोपसेविनः । चत्वारि तस्य वर्धन्ते आयुर्विद्या यशो बलम् ।।4। अपूर्वः कोऽपि … Read more

Lit lakar लिट् लकार परोक्ष भूत काल ,-वाक्य, उदाहरण, अर्थ – संस्कृत

लिट् लकार परोक्षेलिट् – ‘परोक्ष भूत काल’ में लिट् लकार का प्रयोग होता है। जो कार्य आँखों के सामने पारित होता है, उसे परोक्ष भूतकाल कहते हैं। उत्तम पुरुष में लिट् लकार का प्रयोग केवल स्वप्न या उन्मत्त अवस्था में ही होता है; जैसे- सुप्तोऽहं किल विलाप । मैंने सोते में विलाप किया। या जो … Read more

Aashirwad ling lakarआशीर्लिग लकार आशीर्वादात्मक, उदाहरण, अर्थ – संस्कृत वाक्य,

आशीर्लिन्ग लकार नाशी:- आशीर्वाद के अर्थ में आशीलिङ् लकार का प्रयो किया जाता है, जैसे- रामः विजीयात् । राम विजयी हो । —आशीर्लिन्ग लकार का प्रयोग केवल आशीर्वाद अर्थ में ही होत । महामुनि पाणिनि जी ने सूत्र लिखा है आशि लिङ्लोटौ । अर्थात् आशीर्वाद अर्थ में आशीर्लिङ् लकार औ नोट् लकार का प्रयोग करते … Read more

Liring lakar ऌङ्ग लकार – हेतु हेतुमद भूतकाल, वाक्य, उदाहरण,- संस्कृत अर्थ

ऌङ्ग लकार लिङ निमित्ते लृङ्ग् क्रियातिपत्तौ – क्रियातिपत्ति में लृङ् लकार होता है। जहाँ पर भूतकाल की एक क्रिया दूसरी क्रिया पर आश्रित होती है, वहाँ पर हेतु हेतुमद भूतकाल होता है। इस काल के वाक्यों में एक शर्त सी लगी होती है; जैसे- यदि अहम् अपठिष्यम् तर्हि विद्वान अभविष्यम्। यदि मैं पढ़ता तो विद्वान् … Read more

Let lakar ,ऌट् लकार- सामान्य भविष्यत काल, वाक्य, उदाहरण,अर्थ – संस्कृत

ऌट् लकार लृट् शेषे च – सामान्य भविष्यत काल में ‘लुट् लकार’ का प्रयोग किया जाता है। क्रिया के जिस रूप से उस भविष्य में सामान्य रूप से होने का पता चले, उसे ‘सामान्य भविष्यत काल’ कहते हैं; जैसे- विमला पुस्त पठिष्यति। विमला पुस्तक पढ़ेगी। ऌट् लकार धातु रूप उदाहरण हस् धातु पुरुष एकवचन द्विवचन … Read more

धातु रूप-नश् (नष्ट होना) गण-दिवादिगण – Dhatu Roop-Nash (Nasht Hona) Gan-Diwadigan

लट् लकार (वर्तमान काल) पुरुष एकवचन द्विवचन बहुवचन प्रथम पुरुष नश्यति नश्यतः नश्यन्ति मध्यम पुरुष नश्यसि नश्यथः नश्यथ उत्तम पुरुष नश्यामि नश्याव: नश्यामः लृट लकार (भविष्यत् काल) पुरुष एकवचन द्विवचन बहुवचन प्रथम पुरुष नशिष्यति निशिष्यतः नशिष्यन्ति मध्यम पुरुष नशिष्यसि नशिष्यथः नशिष्यथ उत्तम पुरुष नशिष्यामि नशिष्याव: नशिष्यामः लङ् लकार (भूतकाल) पुरुष एकवचन द्विवचन बहुवचन प्रथम पुरुष … Read more

धातु रूप-दा (देना) गण-जुहोत्यादिगण – Dhatu Roop-Da (Dena) Gan-Juhotyaadigan

लट् लकार (वर्तमान काल) पुरुष एकवचन द्विवचन बहुवचन प्रथम पुरुष ददाति दत्तः ददत्ति मध्यम पुरुष ददासि दत्थः दत्थ उत्तम पुरुष ददामि दद्वः दद्म: लृट लकार (भविष्यत् काल) पुरुष एकवचन द्विवचन बहुवचन प्रथम पुरुष दास्यति दास्यतः दास्यन्ति मध्यम पुरुष दास्यसि दास्यथः दास्यथ उत्तम पुरुष दास्यामि दास्यावः दास्यामः लङ् लकार (भूतकाल) पुरुष एकवचन द्विवचन बहुवचन प्रथम पुरुष … Read more

धातु रूप-बू (कहना) गण-अदादिगण – Dhatu Roop-boo (Kahana) Gan-Adadigan

पुरुष एकवचन द्विवचन बहुवचन प्रथम पुरुष ब्रवीति, आह ब्रूतः, आहतु ब्रुवन्ति, आहुः मध्यम पुरुष ब्रवीषि, आत्थ ब्रूथ, आहथुः ब्रूथ उत्तम पुरुष ब्रवीमि ब्रूवः ब्रूमः लृट लकार (भविष्यत् काल) पुरुष एकवचन द्विवचन बहुवचन प्रथम पुरुष वक्ष्यति वक्ष्यतः वक्ष्यन्ति मध्यम पुरुष वक्ष्यसि वक्ष्यथः वक्ष्यथ उत्तम पुरुष वक्ष्यामि वक्ष्यावः वक्ष्यामः लङ् लकार (भूतकाल) पुरुष एकवचन द्विवचन बहुवचन प्रथम … Read more

धातु रूप (Conjugation) – परिशिष्ट वीथिका – तृतीयः – भागः) – धातु रूप-वस् (रहना) गण-भ्वादिगण – parishisht vithika – dhatu roop-was (rahana)Gan-Bhwdigan

लट् लकार (वर्तमान काल) पुरुष एकवचन द्विवचन बहुवचन प्रथम पुरुष वसति वसतः वसन्ति मध्यम पुरुष वससि वसथः वसथ उत्तम पुरुष वसामि वसावः वसामः लृट लकार (भविष्यत् काल) पुरुष एकवचन द्विवचन बहुवचन प्रथम पुरुष वत्स्यति वत्स्यतः वत्स्यन्ति मध्यम पुरुष वत्स्यसि वत्स्यथः वत्स्यथ उत्तम पुरुष वत्स्यामि वत्स्यावः वत्स्यामः लङ् लकार (भूतकाल) पुरुष एकवचन द्विवचन बहुवचन प्रथम पुरुष … Read more

नारी-शिक्षा (Women-Education) – सप्तदशः पाठः

गृहस्थ-शटकस्य ‘नर-नारी’ इति चक्रद्वयं स्तः । तत्र शिक्षैव चक्रयोः गतिः अक्षुण्णा समतया निर्बाधं भवति । किन्तु यदि चक्रमेकं पर्याप्त-स्निग्ध भवतु द्वितीयञ्च सर्वथा स्नेहरहितं भवेत् तर्हि तस्य शटकस्य गति न सम्यक्तया भवितुं शक्नोति। तत्र सर्वदा बाधैव समुपस्थिता भवति। एवमेव शिक्षितस्य पुरुषस्य शिक्षा-विहीनाया: नार्याः संयोगे भवति। अतएव यथा पुरुषाणां कृते वर्तते शिक्षाया आवश्यकता एवमेव नारीणां कृतेऽपि वर्तते … Read more

सुभाषितानि (Eloquently) – षोडशः पाठः (16)

मूर्खा यत्र न पूज्यन्ते धान्यं यत्र सुनिश्चितम्।दाम्पत्योः कलहो नास्ति तत्र श्रीः स्वयमागता ।। 1 ।। कुग्रामवासः कुलहीनसेवा कुभोजनं क्रोधमुखी च भार्या।पुत्रश्च मूर्खो विधवा च कन्या विनाऽग्निना षट् प्रदहन्ति कायम् ॥12॥ अपुत्रस्य गृहं शून्यं दिशः शून्यावबान्धवः ।मूर्खस्य हृदयं शून्यं सर्वशून्या दरिद्रता ||3|| अभ्यासे विषं शास्त्रमजीर्णे भोजनं विषम् ।दरिद्रस्य विषं गोष्ठी वृद्धस्य तरुणी विषम् ॥4॥ त्यजेद्धर्म दयाहीनं … Read more

ज्ञान-मंदाकिनी (Knowledge Bank) – पञ्चदश: पाठः

पुस्तके चित्रेषु, दूरवीक्ष्पपटलेषु चित्रपटेषु वा वयं वनगर्दभं पश्यामः। अयं गर्दभः कृष्णश्वेतश्च पट्टिकासु दृश्यते। वस्तुतः वनगर्दभः श्वेतवर्णः भवति। अस्य वर्णस्योपरि कृष्णपट्टिकाः विराजन्ति । अनेन कारणेन सः कृष्णश्वेतवर्णो दृश्यते।उष्ट्रकुक्कुटस्य अण्ड: अनुमानतः त्रिपौण्ड परिमितं भवति । अंडस्खलिते यदा तस्मात् शावकः निर्गच्छति तस्मिन् काले स कुक्कुयाकृतिः इव भवति । सामान्यतः त्रिवर्षोपरान्ते सः स्वपूर्णावस्थां प्राप्नोति ।मशकाः अन्योन्याः वर्णोंपेक्षा नीलवर्णं प्रति … Read more

चतुर्दशः पाठः

समाश्वसितुं समाश्वसितु भट्टिनी! सहदेवः – [Possibilities आत्मगतम्] अये, कथं याज्ञसेनीमुहुरुपपचीयमानः वाष्पपटलस्थगितनयना आर्य समीपमुपसर्पति। तत् कष्टतरामापतितम्।[ततः प्रविशति यथानिर्दिष्टा द्रोपदी चेटी च][ द्रोपदी साम्रं निःश्वसि ] चेटी – समाश्वसितुं समाश्वसितुं भट्टिनी। अपनेष्यति ते मन्यु नित्यानुबद्धकुरुबैर: कुमारो भीमसेन:। द्रौपदी – हञ्जे बुद्धिमतिके! भवेत्येतद्यदि महाराजः प्रतिकुलो न भवेत्। तन्नाथं प्रशितुं त्वरते में हृदयम्। दादेशय मे नाथस्य वासभवनम् । [इति … Read more

शत्रुतायाः रहस्यम् (Secret of Enmity) – त्रयोदश: पाठः (13)

इयं कथा तस्य समयस्यासीत् यदा सर्वे पशवः मैत्रीपूर्वकं अवसन्। एकदा चैकस्मिन्नवसरे कुक्कुरश्चान्यनगस्थान् कुक्कुरान् आमन्त्रितम् अकुर्वन्। जातिगतसंबंधेन कुक्कुराणां तत्र गमनमावश्यकं सञ्जातं किन्तु तेषां पार्श्वे महत्त्वपूर्णानि कर्गजान्यासन्। सुरक्षिते स्थाने निक्षिप्य ते गन्तुमैच्छन् परं कुत्रास्ति तत् सुरक्षित स्थानम्? सर्वे विचारमग्ना संजाताः । कश्चित् कुक्कुरोऽवदत्-” वयमस्मिनजीर्णे मन्दिरे कर्गजानि निक्षिप्य गच्छामः।” अन्ये प्रोचुः–“नैतत्कर्तुं शक्यते यत्कोऽपि रहस्यमेतद् विजानीयात्?” द्वितीयः अवदत्-” श्रेष्ठिन् … Read more

सर्वनाम शब्द रूप-किम् (क्या/कौन) sarvnaam shabd roop-kim (kya/kaun)

विभक्ति एकवचन द्विवचन बहुवचन प्रथमा क: कौ के द्वितीया कम् कौ कान् तृतीया केन काभ्याम् कै: चतुर्थी कस्मै काभ्याम् केभ्यः पञ्चमी कस्मात् काभ्याम् केभ्यः षष्ठी कस्य कयो: केषाम् सप्तमी कस्मिन् कयो: केषु सर्वनाम शब्द रूप-किम् (क्या/कौन) – लिङ्ग-स्त्रीलिङ्ग विभक्ति एकवचन द्विवचन बहुवचन प्रथमा का के का: द्वितीया काम् के का: तृतीया कया काभ्याम् काभिः चतुर्थी … Read more

सर्वनाम शब्द रूप – तत् (वह) – Sarvnaam Shabd Roop – Tat (vah)

विभक्ति एकवचन द्वितीया बहुवचन प्रथमा सः तौ ते द्वितीया तम् तौ तान् तृतीया तेन ताभ्याम् तै: चतुर्थी तस्मै ताभ्याम् तेभ्यः पञ्चमी तस्य ताभ्याम् तेभ्यः षष्ठी तस्य तयोः तेषाम् सप्तमी तस्मिन् तयोः तेषु सर्वनाम शब्द रूप – तत् ( वह ) – लिङ्ग-स्त्रीलिङ्ग विभक्ति एकवचन द्विवचन बहुवचन प्रथमा सा ते ता: द्वितीया ताम् ते ता: तृतीया … Read more

सर्वनाम शब्द रूप- अस्मद् (मैं) – लिङ्ग-तीनों लिंगों में – Sarvnaam Shabd Roop-Asmad (mai) lingd-teeno lingo me

विभक्ति एकवचन द्विवचन बहुवचन प्रथमा अहम् आवाम् वयम् द्वितीया माम्, मा आवाम्,नौ अस्मान्,नः तृतीया मया आवाभ्याम् अस्माभिः चतुर्थी मह्यम,मे आवाभ्याम्, नौ अस्मभ्यम्, नः पञ्चमी मत् आवाभ्याम् अस्मत् षष्ठी मम,मे आवयोः,नौ अस्माकम्, नः सप्तमी मयि आवयोः अस्मासु

सर्वनाम शब्द रूप- युष्मद् (तू) – Sarvnaam Shabd Roop Yushmad (Tu) – लिङ्ग-तीनों लिङ्गों में

विभक्ति एकवचन द्विवचन बहुवचन प्रथमा त्वम् युवाम् यूयम् द्वितीया त्वाम्,त्वा युवाम्, वाम् युष्मान्, वः तृतीया त्वया युवाभ्याम् युष्माभिः चतुर्थी तुभ्यम्, ते युवाभ्याम्, वाम् युष्मभ्यम्, वः पञ्चमी त्वत् युवाभ्याम् युष्मत् षष्ठी तव, ते युवायोः, वाम् युष्माकम्, वः सप्तमी त्वयि युवायोः युष्मासु

आत्मन् (आत्मा) अन्नन्त का शब्द रूप – Aatman (aatma) annant ka Shabd Roop

विभक्ति एकवचन द्विवचन बहुवचन प्रथमा आत्मा आत्मानौ आत्मानः द्वितीया आत्मानम् आत्मानौ आत्मनः तृतीया आत्मना आत्मभ्याम् आत्मभिः चतुर्थी आत्मने आत्मभ्याम् आत्मभ्यः पञ्चमी आत्मनः आत्मभ्याम् आत्मभ्यः षष्ठी आत्मनः आत्मनोः आत्मनाम् सप्तमी आत्मनि आत्मनोः आत्मसु सम्बोधन हे आत्मन्! हे आत्मनौ! हे आत्मानः!

भगवत् (भगवान) का शब्द रूप – तकारान्त – लिङ्ग-पुंल्लिङ्ग – Bhagwat (Bhagwan) ka shabd roop – Takarant – Ligd Punllindg

विभक्ति एकवचन द्विवचन बहुवचन प्रथमा भगवान् भगवन्तौ भगवन्तः द्वितीया भगवन्तम् भगवन्तौ भगवन्तः तृतीया भगवता भगवद्भ्याम् भगवद्भिः चतुर्थी भगवते भगवद्भ्याम् भगवद्भ्यः पञ्चमी भगवतः भगवद्भ्याम् भगवद्भ्यः षष्ठी भगवत भगवतो: भगवताम् सप्तमी भगवति भगवतो: भगवत्सु सम्बोधन हे भगवन्! हे भगवन्तौ! हे भगवन्तः !

कर्तृ (करने वाला) का शब्द रूप – (ऋकारान्त) – लिङ्ग-पुल्लिङ्ग – Karit (karne wala) ka shabd roop – (Rikarant) – Ligd-pulligd

विभक्ति एकवचन द्विवचन बहुवचन प्रथमा कर्ता कर्तारौ कर्तरि: द्वितीया कर्तारम् कर्तारौ कर्तृन् तृतीया कर्त्रा कर्तृभ्याम् कर्तृभिः चतुर्थी कर्त्रे कर्तृभ्याम् कर्तृभ्यः पञ्चमी कर्तुः कर्तृभ्याम् कर्तृभ्यः षष्ठी कर्तुः कर्त्रीः कर्तृणाम् सप्तमी कर्तरि कर्त्रीः कर्तृषु सम्बोधन हे कर्त:! हे कतरौ! हे कर्तारः!

गुरु का शब्द रूप (उकारान्त) – लिङ्ग-पुंल्लिङ्ग – Guru Ka Shabd Roop Ukarant Ligd Pullingd

विभक्ति एकवचन द्विवचन बहुवचन प्रथमा गुरु: गुरू गुरवः द्वितीया गुरुम् गुरू गुरून् तृतीया गुरुणा गुरूभ्याम् गुरुभिः चतुर्थी गुरवे गुरूभ्याम् गुरुभ्यः पञ्चमी गुरो: गुरूभ्याम् गुरुभ्यः षष्ठी गुरो: गुवः गुरूणाम् सप्तमी गुरौ गुवः गुरुषु सम्बोधन हे गुरो ! हे गुरू ! हे गुरवः !

पितृ (पिता) का शब्द रूप (ऋकारान्त) – Pitr Ka Shabd Roop – Rikarant – लिङ्ग-पुँल्लिङ्ग

विभक्ति एकवचन द्विवचन बहुवचन प्रथमा पिता पितरौ पितरः द्वितीया पितरम् पितरौ पितॄन् तृतीया पित्रा पितृभ्याम् पितृभिः चतुर्थी पित्रे पितृभ्याम् पितृभ्यः पञ्चमी पितुः पितृभ्याम् पितृभ्यः षष्ठी पितुः पित्रोः पितॄणाम् सप्तमी पितरि पित्रोः पितृषु सम्बोधन हे पितः! हे पितरौ ! हे पितरः !

नदी का रूप-शब्द (ईकारान्त) – लिङ्ग-स्त्रीलिङ्ग – Nadi Ka Shabd Roop (Ikarant) – Lindg- Strilidg

विभक्ति एकवचन द्विवचन बहवचन प्रथमा नदी नद्यौ नद्यः द्वितीया नदीम् नद्यौ नदी तृतीया नद्या नदीभ्याम् नदीभिः चतुर्थी नद्यै नदीभ्याम् नदीभ्यः पञ्चमी नद्या: नदीभ्याम् नदीभ्यः षष्ठी नद्या: नद्योः नदीनाम् सप्तमी नद्याम् नद्योः नदीषु सम्बोधन हे नदि! हे नद्यौ ! हे नद्यः!

मति (बुद्धि) का शब्द रूप – (इकारान्त) – लिङ्ग-स्त्रीलिङ्ग Mati (Budhhi) Ka shabd roop (Ikarant) – Lingd-strilid

विभक्ति एकवचन द्विवचन बहुवचन प्रथमा मतिः मती मतयः द्वितीया मतिम् मती मतीः तृतीया मत्या मतिभ्याम् मतिभिः चतुर्थी मत्यै,मतये मतिभ्याम् मतिभ्यः पञ्चमी मत्याः,मते मतिभ्याम् मतिभ्यः षष्ठी मत्याः,मते मत्योः मतीनाम् सप्तमी मत्याम्,मतौ मत्योः मतिषु सम्बोधन हे मते! हे मती! हे मतयः!

सखि (मित्र) का शब्द रूप – इकारान्त Sakhi (Mitr) ka shabd roop – Ikarant – लिङ्ग-पुंल्लिङ्ग

विभक्ति एकवचन द्विवचन बहुवचन प्रथमा सखा सखायौ सखायः द्वितीया सखायम् सखायौ सखीन् तृतीया सख्या सखिभ्याम् सखिभिः चतुर्थी सख्ये सखिभ्याम् सखिभ्यः पञ्चमी सख्युः सखिभ्याम् सखिभ्यः षष्ठी सख्युः सखायोः सखीनाम् सप्तमी सख्यौ सखायोः सखिषु सम्बोधन हे सखे! हे सखायौ! हे सखायः! सूचना-सखि शब्द के तुल्य और कोई शब्द नहीं चलता है।

हरि (विष्णु) का शब्द रूप (इकारान्त) – Hari (Vishnu) ka shabd roop (Ikarant) लिङ्ग-पुंल्लिङ्ग

विभक्ति एकवचन द्विवचन बहुवचन प्रथमा हरि: हरी हरयः द्वितीया हरिम् हरी हरीन तृतीया हरिणा हरिभ्याम् हरिभिः चतुर्थी हरये हरिभ्याम् हरिभ्यः पञ्चमी हरे: हरिभ्याम् हरिभ्यः षष्ठी हरे: हर्योः हरीणाम् सप्तमी हरौ हर्योः हरिषु सम्बोधन हे हरे ! हे हरी ! हे हरयः!

शिक्षा का शब्द-रूप (आकारान्त) – Shiksha ka Shabd roop (Aakarnt) – लिङ्ग-स्त्रीलिङ्ग

विभक्ति एकवचन द्विवचन बहुवचन प्रथमा शिक्षा शिक्षे शिक्षा: द्वितीया शिक्षाम् शिक्षे शिक्षा: तृतीया शिक्षया शिक्षाभ्याम् शिक्षाभिः चतुर्थी शिक्षायै शिक्षाभ्याम् शिक्षाभ्यः पञ्चमी शिक्षायाः शिक्षाभ्याम् शिक्षाभ्यः षष्ठी शिक्षायाः शिक्षयोः शिक्षानाम् सप्तमी शिक्षायाम् शिक्षयोः शिक्षासु सम्बोधन हे शिक्षे! हे शिक्षे! हे शिक्षा: !

फल का शब्द रूप (अकारान्त) – Fal ka Shabd roop (Akarant) – लिङ्ग-नपुंसकलिङ्ग

विभक्ति एकवचन द्विवचन बहुवचन प्रथमा फलम् फले फलानि द्वितीया फलम् फले फलानि तृतीया फलेन फलाभ्याम् फलैः चतुर्थी फलाय फलाभ्याम् फलेभ्यः पञ्चमी फलात् फलाभ्याम् फलेभ्यः षष्ठी फलस्य फलयोः फलानाम् सप्तमी फले फलयोः फलेषु

शब्द रूप (Word form) – द्वितीयः भागः परिशिष्ठ वीथिका

सज्जन का शब्द-रूप –(अकारान्त) – लिङ्ग-पुंल्लिङ्ग विभक्ति एकवचन द्विवचन बहुवचन प्रथमा सज्जन: सज्जनौ सज्जना: द्वितीया सज्जनम् सज्जनौ सज्जनान् तृतीया सज्जनेन सज्जनाभ्याम् सज्जनैः चतुर्थी सज्जनाय सज्जनाभ्याम् सज्जनेभ्यः पञ्चमी सज्जनात् सज्जनाभ्याम् सज्जनेभ्यः षष्ठी सज्जनस्य सज्जनयोः सज्जनानाम् सप्तमी सज्जने सज्जनयोः सज्जनेषु सम्बोधन हे सज्जन ! हे सज्जनौ ! हे सज्जनाः!

दुर्जनलक्षणानि (Signs of the Vicious) – द्वादश: पाठ (12)

साधकतमं करणम् जिसकी सहायता से कोई कार्यकिया जाता है वहाँ तृतीया विभक्ति प्रयोग होती है। पाठ में पञ्चहस्तेन, दशहस्तेन आदि का प्रयोग दूरी नापने में हाथ परिमाण किया है। अतः यहाँ तृतीया विभक्ति का प्रयोग है। शकटं पञ्चहस्तेन दशहस्तेन वाजिनम्। हस्तिनं शतहस्तेन देशत्यागेन दुर्जनम्।।1।। हस्ती अंकुशहस्तेन वाजी हस्तेन ताडयते। श्रृंगी लगुडहस्तेन खड्गहस्तेन दुर्जनः।।2।। तुष्यन्ति भोजने … Read more

निर्धनस्य पणः (Wealth of the Poor) – दशमः पाठः (10)

काठिन्य निवारणम् (क) विभिन्नधातु निर्मिताऽऽसीत् विभिन्नानां धात्वानां निर्मिता आसीत्(ख) मूर्तेबक्षस्थलोपरि मूर्ते: वक्षस्थलस्य उपरि(ग) स्वशिष्यानाहू यस्वान् शिष्यान् आहय चीनदेशे चांग चू नामकश्चैकः प्रदेशोऽस्ति।तस्मिन् प्रदेशे ताओलिन हसिनःविभिन्नानां धात्वानां निर्मिता आसीत् नामकमेकं स्थानम् अस्ति। अस्मिन् स्थाने परिचीनदेशस्यभगवतः बुद्धस्य विशालमेकंमूर्तिरिय मन्दिरमस्ति । सुरम्ये मन्दिरे भगवतो मूर्ति: सुन्दरतरा, विभिन्नधातुर्निर्मितासीत्। यदा कोऽपि दर्शनार्थम् आगच्छति मूर्ते हस्तयो: पुष्पाणि समर्पयति स्म।लघुतमः पुण: ‘कैश’स्पष्ट-रूपेणांकित: … Read more

मानवतायाः परिचयः (Introduction to Humanity) – एकादशः पाठः (11)

काठिन्य निवारणम्किञ्चिदकालान्तरम् – वृद्धश्चाश्चर्यचकिताः – वृद्धः च आश्चर्यचकिता किञ्चित्कालानन्तरं – किंचित् कालस्य अनन्तरम् तददर्शनानतरमेवाहम् – तत् दर्शनस्य अनन्तरम् एवं अहम्पितरमतिथेरिच्छा विषये – पित्रस्य अतिथिम् इच्छायाः विषये। सक्खरनामके नगरे धनिकश्चैको अवसत्। तस्य पार्श्वे वहवः प्रसादाः सेवार्थं भृत्याश्चासन्। तज्जीवने कस्यापि वस्तुना न्यूनता नासीत्। अश्वमारुह्य सः प्रासादात्प्रासाद व्यचरत् एकदा रात्रौ यदा सः प्रासादपार्श्वे पर्यटन्नास्ते तदा समागच्छतं वृद्धमेकं ददर्श … Read more

दीपमालिकोत्सवः (Festival of Deepawali) – नवम: पाठ: (9)

समुद्रमंथने लोक के कल्याण के लिए सुर और असुरों ने शेष नाग को रस्सी बनाकर, मंदारपर्वत को मथनी बनाकर समुद्र का मंथन किया था। जिससे विष, लक्ष्मी, अमृत आदि चौदह रत्न निकले थे जिससे इस श्लोक से जाना जा सकता है- लक्ष्मी: कौस्तुभ पारिजातकसुरा, धनवन्तरिश्च चन्द्रमा ।गावः कामदुधा सुरेश्वरगजो, रम्भादि देवांगना।अश्व सप्तमुखो विषं हरिधनुः शंखोऽमृतं … Read more

नीतिवचनानि(Moral Behaviour) – अष्टमः पाठः (8)

परिशिष्टसंबंध कारक-कोकिलानां स्वरो रूपं (भवति) – संबंध – पष्ठी विभक्तिGenitive caseसंबंध-जो वाक्य में आई दो संज्ञाओं संबंध बताइये। ( That which denotes relationship betweentwo nouns in a sentence.) यस्मिन् देशे न सम्मानो न वृत्तिः च बान्धवाः ।न च विद्यागमः कश्चित् तं देशं परिवर्जयेत्।।1।। आतुरे व्यसने प्राप्ते दुर्भिक्षे शत्रुसंकटे ।राजद्वारे श्मशाने च यस्तिष्ठति स बान्धवः ।।2।। … Read more

व्याकरणम् (Grammar) – परिशिष्ट वीथिका प्रथमः भागः

कारक विभक्ति कारक कारक चिन्ह प्रथमा कर्त्ता ने द्वितीया कर्म को तृतीया करण से, के द्वारा चतुर्थी सम्प्रदान के लिए, को पञ्चमी अपादान से(अलग होने में) षष्ठी संबंध का, की, के, रा, री, रे, ना, नी, ने सप्तमी अधिकरण में, पर, ऊपर सम्बोधन संबोधन हे, अरे, भो प्रत्ययबोध क्त्वा, तुमुन् और ल्यप् प्रत्यय धातुओं में … Read more

मनसश्चेन्द्रजालम् (द्वितीयो भागः )(Magic of Mind -Part II) – सप्तमः पाठः (7)

[पूर्वकथा–पेरुदेशस्य नृपेन हुलाचीं संदेशप्रेषणे विलम्बेन कारणेन देशात् निर्वासनं कृतम्। बुभुक्षितः हुलाची उटजमेकमपश्यत्। सः तम् उटजे ताम् वृद्धाम् अपश्यत् यस्याः अवसरमेकं सहायतां कृतम्। सा वृद्धा तां भोजनं प्रेषयत्।] परिशिष्ट अधिकरण कारक- विलम्बे संजाते नृपः तम् अदण्डयत्। अधिकरण – सप्तमी विभक्तिLocative case अधिकरण – वाक्य में आई क्रिया का आधार (That which forms the location of the … Read more

मनसश्चेन्द्रजालम् (प्रथमो भागः )(Magic of Mind (Part-1) – षष्ठ: पाठ: (6)

परिशिष्ट – सम्प्रदान कारक – राजा तस्मै बहुक्रोधम् कृतः सम्प्रदान → चतुर्थी विभक्तिDative case सम्प्रदान- जिसके लिए क्रिया उत्पन्न हो। (That for which/whom the action is done.) पुरा पेरूदेशे एकः शक्तिशाली राजा राज्यमकरोत्। सुदूरं यावत् तस्य साम्राज्यं प्रसृतमासीत्। सन्देशवाहकाः राजद्वारमागत्य सर्वं वृत्तमसूचयन्। हुलाचीनामकश्चरो राज्ञो विश्वासपात्रमासीत्। वीरोऽयं हुलाची दयालुश्चासीत्। मार्गे सः यदा दीनान् अपश्यत् तदा तेषां … Read more

एकेनापि (Only one) – पञ्चमः पाठः (5)

परिशिष्ट करण कारक- एकेनापि सपत्रेण सिंही निर्भयं स्वपिति।करण (साधन) – तृतीया विभक्तिInstrumental caseकरण– वह साधन जिसकी सहायता से क्रिया सम्पन्न हो (That which helps in the accomplishment of action.) एकेनापि सुपुत्रेण सिंही स्वपति निर्भयम्।ततस्तु दशभिः पुत्रैः भारं वहति रासभी।।1।। वरमेको गुणीपुत्रो न च मूर्ख शतान्यपि । एकश्चन्द्रः तमो हन्ति न च तारागणोऽपि ।।2।। एकेनापि सुवृक्षेण … Read more

नारिकेल कृषिः (Farming of Coconut) – चतुर्थः पाठः (4)

एकदा कैलासवासी भगवान् शिवश्चाम्बया पार्वत्या सह समुद्रयात्रां कुर्वन् द्वावेव द्वीपतटे विहरन् लोमोलोमोद्वीपमनुप्राप्तः । द्वीपेऽस्मिन्-कश्चिदनाथो युवको अवसत् तिमोदी नाम। सोऽतीव निर्धनश्चासीत्। समुद्रात् मत्स्यानानीय पर्वतेभ्यः कन्दमूलफलान्यादाय सः स्वोदरं प्रपूरयति स्म। तिमोदी गभीरे समुद्रे महता कौशलेन नावमचालयत्। फिजीद्वीपस्य न कोऽपि नाविकः नावसंचालने तत्समः । परिशिष्ट→कर्म कारक- सः स्वोदरं प्रपूरयति स्म। कर्म -द्वितीया विभक्ति Accusative case कर्म – जिस … Read more

हास्यकथा (The Story of Mirth) तृतीयः पाठः (3)

परिशिष्टकर्ता कारक अजां दृष्ट्वा व्यवहारी आश्चर्यचकिताः अभवत्।कर्ता-प्रथमा विभक्ति →Nominative case कर्ता – वाक्य में आई क्रिया को करने वाला। That who is doing the saction.एकदा वोहारिया नाम कश्चिन्नरो यात्रां कुर्वन् कूपपार्श्वमगच्छत्। जलमानेतुं यावत्सः कूपसमीपमागच्छति तावत्सः कूपाभ्यन्तरात् अजाशब्दम श्रृणोत्। यावत् सः कूपेअजां दृष्ट्वा व्यवहारी दृष्टिपातमकरोत्तावदजामेकामपश्यत्। शुष्कप्रायऽस्मिन् कूपे यत्किञ्चिज्जलमास्ते । वोहारिया अजाकटिप्रदेशे रज्जुमायोज्य बहिर्निष्कासनाय यत्नमकरोत्। तदैव कश्चित् … Read more

रात्रिभोजम् (The Supper) – द्वितीयः पाठः (2)

(अधुना अष्टवादनसमयम् अस्ति, इदम् रात्रिभोजस्य समयम् अस्ति।) माता – सामी रिया च आगच्छताम् । इदं रात्रिभोजसमयम्। प्रक्षाल्यतु स्वहस्तान् शीघ्रमेव । सामी – मातुः अद्यः त्वं किं पच ? माता – अत्रैव तत् वस्तु यत् युवाभ्यां रोचते। भवन्तौ अनुमान्यताम् ? सामी – पनीरम् मुण्डचणकः वा । रिया – भर्जतः कारवेल्लकः वा। पिता – इमे द्वै अपि। … Read more

वंदना – (Prayer) – प्रथम: पाठ: (1)

यस्मिन् देशे य आचार: पारम्पर्यक्रमागतः। वर्णानां सान्तरालानां स सदाचार उच्चते।।1।। प्रातःकाले त्यजेच्छय्यामीश्वरं प्रथमं स्मरेत्। नित्यकर्माणि कृत्वा च कुर्यादध्ययनं ततः।।2।। सत्यं ब्रूयात् प्रियं ब्रूयात् न ब्रूयात् सत्यमप्रियम्। प्रियं च नानृतं ब्रूयात् एष धर्मः सनातनः।।3।। सर्वदा व्यवहारे स्यात् औदार्यं सत्यता तथा। ऋजुता मृदुता चापि कौटिल्यं न कदाचन ।।4।। श्रेष्ठं जनं गुरुं चापि मातरं पितरं तथा। मनसा कर्मणा … Read more

श्लोक संस्कृत की पाठ्यपुस्तक – कक्षा-8 – Shlok Sanskrit ki Pathypustak – Class -8

विषय-सूची प्रथमः पाठः वंदना (Prayer) द्वितीयः पाठः रात्रिभोजम् (The Supper) तृतीयः पाठः हास्यकथा (The Story of Mirth) चतुर्थः पाठः नारिकेल- कृषि: (Farming of Coconut) पंञ्चमः पाठः एकेनापि (Only One) षष्ठः पाठ: मनसश्चैन्द्रजालम् (प्रथमो भागः) (Magic of Mind (Part I) सप्तमः पाठः मनसश्चेन्द्रजालम (द्वितीयो भागः)(Magic of Mind (Part II) परिशिष्ट-वीथिका-प्रथमः भागः व्याकरणम् (Grammar) अष्टमः पाठः नीतिवचनानि … Read more

चिन्तय‌ धातु – विधिलिङ् लकार – Chintay Dhatu – Vidhilid Lakaar lakaarh

पुरुष एकवचन द्विवचन बहुवचन प्रथम पुरुष चिंतयेत् चिंतयेताम् चिंतयेयुः मध्यम पुरुष चिंतये: चिंतयेतम् चिंतयेत उत्तम पुरुष चिंतयेयम् चिंतयेव चिंतयेम

चिन्तय धातु – लङ् लकार (भूतकाल) Chintay Dhatu – Lad Lakaar (Bhutakaal)

पुरुष एकवचन द्विवचन बहुवचन प्रथम पुरुष अचिंतयत् अचिंतयताम् अचिंतयन् मध्यम पुरुष अचिंतयः अचिंतयतम् अचिंतयत उत्तम पुरुष अचिंतयम् अचिंतयाव अचिंतयाम

चिन्तय धातु – लृट् लकार (भविष्यत् काल) Chintay Dhatu – Lrit Lakaar (Bhavishyat kaal)

पुरुष एकवचन द्विवचन बहवचन प्रथम पुरुष चिंतयिष्यति चिंतयिष्यतः चिंतयिष्यन्ति मध्यम पुरुष चिंतयिष्यसि चिंतयिष्यथः चिंतयिष्यथ उत्तम पुरुष चिंतयिष्यामि चिंतयिष्यावः चिंतयिष्यामः

(चिंतय् = चिंतन करना, सोचना) – लट् लकार (वर्तमान काल) – (Chintay = Chintan Karna, Sochana) – Lat Lakaar (Vartaman Kaal)

पुरुष एकवचन द्विवचन बहुवचन प्रथम पुरुष चिंतयति चिंतयत: चिंतयन्ति मध्यम पुरुष चिंतयसि चिंतयथः चिंतयथ उत्तम पुरुष चिंतयामि चिंतयावः चिंतयामः

पालय् धातु – विधिलिङ् लकार – Palay Dhatu – Vidhilid Lakaar

पुरुष एकवचन द्विवचन बहुवचन प्रथम पुरुष पालयेत् पालयेताम् पालयेयुः मध्यम पुरुष पालये: पालयेतम् पालयेत उत्तम पुरुष पालयेयम् पालयेव पालयेम

पालय् धातु – लङ् लकार (भूतकाल) – Palay Dhati – Lad Lakaar (Bhutakaal)

पुरुष एकवचन द्विवचन बहुवचन प्रथम पुरुष अपालयत् अपालयताम् अपालयन् मध्यम पुरुष अपालयः अपालयतम् अपालयत उत्तम पुरुष अपालयम् अपालयाव अपालयाम

पालय् धातु – लृट् लकार (भविष्यत् काल) Palay Dhatu – Lrit Lakaar (Bhavishayt kaal)

पुरुष एकवचन द्विवचन बहुवचन प्रथम पुरुष पालयिष्यति पालयिष्यतः पालयिष्यन्ति मध्यम पुरुष पालयिष्यसि पालयिष्यथः पालयिष्यथ उत्तम पुरुष पालयिष्यामि पालयिष्यावः पालयिष्यामः

Time in Sanskrit समय सम्बन्धी नियम

समय सम्बन्धी नियम आज हम सीखेंगे कि संस्कृत में समय कैसे बताया व लिखा जाता है। क्योंकि हम पहले से यह जानते हैं कि Sanskrit में संख्याओं की गणना 01 से 100 तक कैसे की जाती है, यह हमारे एक लेख में आपको मिल जाएगी | एक दिन-रात में केवल 24 घंटे होते हैं लेकिन … Read more

ktavatu Pratyay क्तवतु प्रत्यय की परिभाषा व उदाहरण

क्तवतु प्रत्यय की परिभाषा व उदाहरण क्तवतु प्रत्यय की परिभाषा :- क्तवतु प्रत्यय कृदंत प्रत्यय कहलाता है । इस प्रत्यय का प्रयोग केवल कर्तृवाच्य में ही किया जाता है | कर्तृवाच्य……अर्थात् कर्ता में प्रथमा विभक्ति और कर्म में द्वितीया विभक्ति का प्रयोग होता है तथा क्रिया में लिंग और वचन कर्ता के लिंग और वचन … Read more

Vegetables name in Sanskrit सब्जियों के नाम Sanskrit

सब्जियों के नाम संस्कृत में सब्जियों के नाम सब्जी के गुणों या विशेषताओं पर आधारित है | सब्जियां स्वास्थ्य के लिए बहुत ही लाभदायक होती है | अत: हम सभी भोजन में सब्जियों का उपभोग करते हैं । सब्जी भोजन का एक महत्वपूर्ण अंग हैं | Sanskrit में सब्जी को “शाकम्” कहते है | उदाहरण … Read more

Fruits name in Sanskrit संस्कृत में फलों के नाम

संस्कृत में फलों के नाम आप संस्कृतभाषा में फलों के नाम जैसे आम्रम्,कदली फलम्,मधुकर्कटी, इत्यादि नामों को जानते होंगें ऐसा मेरा मानना है अगर आप संस्कृत में फलों के नाम Fruits name in Sanskrit नहीं जानते हैं तो कोई बात नहीं । आज मै आपको इस आर्टिकल के माध्यम से अधिकांश फलों के नाम हिंदी … Read more

(पालय् = पालन करना) – लट् लकार (वर्तमान काल) Palay = Palan karna) – Lat Lakaar (Vartaman Kaal)

पुरुष एकवचन द्विवचन बहुवचन प्रथम पुरुष पालयति पालयतः पालयन्ति मध्यम पुरुष पालयसि पालयथः पालयथ उत्तम पुरुष पालयामि पालयाव: पालयाम:

गम् धातु – विधिलिङ् लकार – Gam Dhatu – Vidhilid Lakaarh

पुरुष एकवचन द्विवचन बहुवचन प्रथम पुरुष गच्छेत् गच्छेताम् गच्छेयुः मध्यम पुरुष गच्छे गच्छेतम् गच्छेत उत्तम पुरुष गच्छेयम् गच्छेव गच्छेम आलोक– पच्, त्यज्, भू (भव्), हस्, वद्, दृश् (पश्य), स्था (तिष्ठ्), वस्, धाव् के रूप गम् (गच्छ्) धातु की तर चलेंगे।

गम् धातु – लङ्लकार (भूतकाल) Gam Dhatu – Lad Lakaar (Bhutakaal)

पुरुष एकवचन द्विवचन बहुवचन प्रथम पुरुष अगच्छत् अगच्छताम् अगच्छन् मध्यम पुरुष अगच्छः अगच्छतम् अगच्छत उत्तम पुरुष अगच्छम् अगच्छाव अगच्छाम

गम् धातु – लृट् लकार -(भविष्यत् काल) – Gam Dhatu – Lrit Lakaar -(Bhavishyat kaal)

पुरुष एकवचन द्विवचन बहुवचन प्रथम पुरुष गमिष्यति गमिष्यतः गमिष्यन्ति मध्यम पुरुष गमिष्यसि गमिष्यथः गमिष्यथ उत्तम पुरुष गमिष्यामि गमिष्यावः गमिष्यामः

गम् (गच्छ्) = जाना – लट् लकार (वर्तमान काल) Gam (Gachh) = Jana – Lat Lakaar (Vartaman Kaal)

पुरुष एकवचन द्विवचन बहुवचन प्रथम पुरुष गच्छति गच्छतः गच्छन्ति मध्यम पुरुष गच्छसि गच्छथः गच्छथ उत्तम पुरुष गच्छामि गच्छावः गच्छामः

Kri Dhatu Roop कृ धातु-रूप व हिन्दी अर्थ

कृ धातु-रूप व हिन्दी अर्थ अधिकांशतया विद्यार्थियों को धातु रूप के साथ उस रूप का हिन्दी अर्थ क्या होता है इस विषय में जानकारी अल्प होती है तथा विद्यालयों में भी धातु के रूप व उसका हिन्दी अर्थ के विषय में लिखने के लिए दिया जाता है । अत: इस लेख में कृ धातु के … Read more

Sev Dhatu Roop सेव् (सेवा करना) धातु रूप

सेव् (सेवा करना) धातु रूप ‘सेव्’ धातु का अर्थ होता है – सेवा करना । यह धातु भवादिगण आत्मनेपदी धातु है । आज हम इस लेख में ‘सेव्’ धातु के धातु-रूप के विषय में अध्ययन करेंगे | Sev Dhatu Roop पांचों लकारों में प्रस्तुत है | आत्मनेपदी धातु के रूप परस्मैपदी धातु रूप से काफी … Read more

कृ धातु – विधिलिङ् लकार -Kri Dhatu – Vidhilid lakaarh

पुरुष एकवचन द्विवचन बहुवचन प्रथम पुरुष कुर्यात् कुर्याताम् कुर्युः मध्यम पुरुष कुर्या: कुर्यातम् कुर्यात उत्तम पुरुष कुर्याम् कुर्याव कुर्याम

Shru Dhatu Roop श्रु (सुनना) धातु रूप in Sanskrit

श्रु (सुनना) धातु रूप स्पष्ट किया जाता है कि ‘श्रु’ धातु का अर्थ होता है – सुनना अर्थात् . यह धातु भवादिगण परस्मैपदी धातु है | आज हम इस लेख में ‘श्रु’ धातु के धातु-रूप के विषय में अध्ययन करेंगे | Shru Dhatu Roop पांचों लकारों में प्रस्तुत है । Shru Dhatu Roop ‘श्रु’ धातु … Read more

Da dhatu roop दा धातु के रूप

दा धातु के रूप |साथियों आज हम दा धातु के रूप व इससे इससे बनने वाले प्रश्नों के विषय में पढ़ेंगे । वस्तुतः विद्यार्थियों को विद्यालय में व परीक्षाओं में धातु के रूप व इससे सम्बन्धित प्रश्न दिए जाते है । इसलिए मैंने दा धातु के रूप सभी पांचों लकारों में लिखे है, साथ ही … Read more

कृ धातु – लङ् लकार (भूतकाल) Kri Dhatu – Lad Lakaar (Bhutakaal)

पुरुष एकवचन द्विवचन बहुवचन प्रथम पुरुष अकरोत् अकुरुताम् अकुर्वन् मध्यम पुरुष अकरो: अकुरुतम् अकुरुत मध्यम पुरुष अकरवम् अकुर्व अकुर्म

कृ धातु – लृट् लकार (भविष्यत् काल) – Kri Dhatu – Lrit Lakaar (Bhavishyat kaal)

पुरुष एकवचन द्विवचन बहुवचन प्रथम पुरुष करिष्यति करिष्यतः करिष्यन्ति मध्यम पुरुष करिष्यसि करिष्यथ: करिष्यथ उत्तम पुरुष करिष्यामि करिष्यावः करिष्यामः

कृ = (करना) धातु – लट् लकार (वर्तमान काल) – Kri = (Karna) Dhatu – Lat Lakar (Vartaman Kaal)

पुरुष एकवचन द्विवचन बहुवचन प्रथम पुरुष करोति कुरुतः कुर्वन्ति मध्यम पुरुष करोषि कुरुथः कुरुथ उत्तम पुरुष करोमि कुर्वः कुर्मः

अस धातु – विधिलिङ् लकार – As Dhatu – Vidhilid lakaar

पुरुष एकवचन द्विवचन बहुवचन प्रथम पुरुष स्यात् स्याताम् स्यु: मध्यम पुरुष स्याः स्यातम् स्यात उत्तम पुरुष स्याम् स्याव स्याम भू धातु तथा अस् धातु के लुट् लकार में समान रूप रहते हैं।

लृट् लकार (भविष्यत् काल) – Lrit Lakar (Bhavishyat Kaal)

पुरुष एकवचन द्विवचन बहुवचन प्रथम पुरुष भविष्यति भविष्यतः भविष्यन्ति मध्यम पुरुष भविष्यसि भविष्यथः भविष्यथ उत्तम पुरुष भविष्यामि भविष्यावः भविष्यामः

धातु रुप (Conjugation) – परिशिष्ट: वीथिका: (Parishisht vithika) – तृतीय: भाग:

लट् लकार (वर्तमान काल)अस् (होना) धातु पुरुष एकवचन द्विवचन बहुवचन प्रथम पुरुष अस्ति स्त: सन्ति मध्यम पुरुष असि स्थ: स्थ उत्तम पुरुष अस्मि स्वः स्मः

Kree dhatu ke roop क्री (खरीदना) धातु रूप in Sanskrit

क्री (खरीदना) धातु रूप ‘क्री’ धातु का अर्थ होता है – खरीदना अर्थात् . यह धातु क्रयादिगण की उभयपदी धातु है । आज हम इस लेख में ‘क्री’ धातु के धातु-रूप के विषय में अध्ययन करेंगे | Kree dhatu ke roop पांचों लकारों में प्रस्तुत है । “कृ” व “क्री” धातु में अंतर ‘कृ’ धातु … Read more

Lyap Pratyaya ल्यप् प्रत्यय in Sanskrit

ल्यप् प्रत्यय इस प्रत्यय का Lyap Pratyaya in Sanskrit प्रयोग ” धातु पूर्व उपसर्ग” होने पर किया जाता है । “ल्यप्” प्रत्यय एक कृदन्त प्रत्यय है | पढ़कर, लिखकर या खाकर इत्यादि “कर” अथवा ” करके ” के अर्थ में “ल्यप्” प्रत्यय का प्रयोग होता है । “ल्यप्” प्रत्यय में “ल्” और “प्” का लोप … Read more

Sanskrit me chitr varnan चित्राधारितम् संस्कृत वाक्यानि

चित्राधारितम् संस्कृत वाक्यानि संस्कृत के प्रश्न पत्र में एक प्रश्न आता है चित्र वर्णन Sanskrit me chitr varnan जो की छात्रोंको बहुत ही कठिन लगता है लेकिन इसे बहुत ही आसान तरीके से हल कर सकते हैं । निम्न-चित्रं दृष्ट्वा मञ्जूषाया: सहायतया संस्कृतेपञ्च-वाक्यानि लिखत | वृक्षा:, मृगाः, शुष्कः, पत्राणि, चरन्ति, पर्वताः,पश्यन्ति, ग्रासं | 1.इदं चित्रं … Read more

Bhu Dhatu Roop in Sanskrit भू धातु के रूप व हिन्दी अर्थ

भू धातु के रूप व हिन्दी अर्थ संस्कृत में ‘भू’ धातु का हिन्दी अर्थ ‘अस्’ धातु से काफी मिलता जुलता है । आप को धातु रूप के साथ उस धातु रूप का हिन्दी अर्थ की जानकारी होना बहुत ही आवश्यक है । विद्यालयों में धातु रूप व उसका हिन्दी अर्थ के विषय में लिखने के … Read more

Anusvar sandhi in Sanskrit अनुस्वार सन्धि

अनुस्वार सन्धि हमने संधि की परिभाषा व अनेकों सन्धियों के विषय में पढ़ है| आज हम अनुस्वार संधि के विषय में पढ़ेंगे | अनुस्वार संधि व्यंजन सन्धि का ही भेद (प्रकार) है | अनुस्वार संधि की परिभाषा, अनुस्वार सन्धि का संस्कृत में सूत्र, अनुस्वार व अनुनासिक में अन्तर व अनुस्वार सन्धि के उदाहरण इन सभी … Read more

Khad dhatu keroop खाद् (खाना) धातुरूप in Sanskrit

खाद् (खाना) धातुरूप ‘खाद्’ धातु का अर्थ होता है – खाना अर्थात् to eat यह धातु भवादिगण की परस्मैपदी धातु है । आज हम इस लेख में खाद् धातु के धातु-रूप के विषय में अध्ययन करेंगे | खाद्य धातु रुप के पांचों |लकारों में और हिन्दी अर्थ के साथ प्रस्तुत है । लट् लकार वर्तमानकाल … Read more

पञ्चैतानि (Only Five are They) – एकविंशति: पाठ:

धनिकः श्रोत्रियो राजा नदी वैद्यस्तु पञ्चमः ।पञ्च यत्र न विद्यन्ते न तत्र दिवसं वसेत् ।। 1 ।। लोकयात्रा भयं लज्जा दाक्षिण्यं त्यागशीलता । पञ्च यत्र न विद्यन्ते न कुर्यात् तत्र संस्थितम्।।2।। जननी जन्मभूमिश्च जाह्नवी च जनार्दनः ।जातिमध्ये प्रतिष्ठां च जकारः पञ्च दुर्लभः ।। 3 ।। आयुः कर्म च वित्तं च विद्या निधनमेव च। पञ्चैतानि हि … Read more

Jashatv Sandhi in Sanskrit जश्त्व संधि, वर्ग के प्रथम वर्ण को तृतीय वर्ण

वर्ग के प्रथम वर्ण को तृतीय वर्ण वर्ग के प्रथम वर्ण को तृतीय वर्ण की परिभाषा यदि वर्ग के प्रथम वर्ण क्, च्, ट्, त्, प्, के पश्चात् किसी भी वर्ग का तीसरा, चौथा, पाँचवा वर्ण / य्, र्, ल्, व्, ह् अथवा कोई भी स्वर हो तो वर्ग के प्रथम वर्ण (क्, च्, ट्, … Read more