vachya parivartan in sanskrit वाच्य परिवर्तनम् लट् लकार में

वाच्य परिवर्तनम् लट् लकार में

वाच्य को english में voice कहते हैं । वाच्य तीन प्रकार का होते है :-

1.कर्तृवाच्य (Active voice )

2.कर्मवाच्य (Passive voice )

3.. भाववाच्य ( Impersonal voice )

1. कर्तृवाच्य :-

इसमें कर्ता की प्रधानता होती है । कर्ता के अनुसार क्रिया के पुरुष, वचन, लिंग विभक्ति में परिवर्तन होता है |
कर्ता में प्रथमा विभक्ति व कर्म में द्वितीया विभक्ति का प्रयोग होता है |

2.कर्मवाच्य :-

इसमें कर्म की प्रधानता होती है । कर्म के अनुसार क्रिया के पुरुष, वचन, लिंग एवं विभक्ति में परिवर्तन होता है | कर्ता में तृतीया विभक्ति व कर्म में प्रथमा विभक्ति का प्रयोग होता है

3.भाववाच्य :

इसमें भाव प्रधान होता है | क्रिया हमेशा नपुंसकलिंग एकवचन या प्रथम पुरुष एकवचन में ही होती है ।


परीक्षा उपयोगी प्रश्न –

Mid term 2022-23 Active voice
and Passive voice

(i) प्रियंका – रोहित ! किम् पठसि ?………..

(क) त्वम् (ख) अहम् (ग) त्वया

(ii) मया संस्कृतस्य पुस्तकं……………।


(क) पठ्यते (ख) पठामि (ग) पठसि

(iii) प्रियंका-उत्तमम् ! तव …………..शुद्धम् वर्तते ।

(क) श्लोकोच्चारण:
(ख) श्लोकोच्चारणम्
(ग) श्लोकोच्चारणस्य


(iv) आम् ! प्रतिदिनं ……….. श्लोकोच्चारणस्य अभ्यास: क्रियते |
(क) अहम् (ख) त्वम् (ग) मया

उत्तराणि: – 01. क, 02. क, 03. ख, 04. ख ।

उदाहरण

कर्तृवाच्य :- बालकः विद्यालयं गच्छति | कर्मवाच्य :- बालकेन विद्यालय: गम्यते ।
कर्तृवाच्य :- बालकाः विद्यालयं गच्छन्ति | कर्मवाच्य :- बालकै : विद्यालय: गम्यते ।

कर्तृवाच्य :- अशोक: क्रीडां करोति ।

कर्मवाच्य :- अशोकेन क्रीडा क्रियते ।

कर्तृवाच्य :- वयं चलचित्रं द्रष्टुम् गच्छामः

| कर्मवाच्य :- अस्माभि: चलचित्रं द्रष्टुं गम्यते ।

कर्तृवाच्य :- माता पिता च फलानि आनयतः |

कर्मवाच्य :- मातृ-पितृभ्याम् फलानि आनीयन्ते ।

कर्तृवाच्य :- यूयं लेखं लिखथ |

कर्मवाच्य :- युष्माभि: लेख: लिख्यते ।

कर्तृवाच्य :- स: इत: बसयानेन जयपुरम् गच्छति

कर्मवाच्य :- तेन इत: बसयानेन जयपुरं गम्यते ।

कर्तृवाच्य :- अध्यापिका सुधाखंडेन उत्तरं
लिखति ।

कर्मवाच्य :- अध्यापिकया सुधाखंडेन उत्तरं लिख्यते

कर्तृवाच्य :- पिता पुत्रेण सह आपणं गच्छति |

कर्मवाच्य :- पित्रा पुत्रेण सह आपणं गम्यते ।

अधोलिखितेषु संवादेषु रिक्तस्थानानि वाच्यानुसारं उचितैः पदैः पूरयत् -CBSE 2014


शिक्षक:अमन ! गत्वा पश्य (i)…….. किं
कुर्वन्ति ?

अमन: – छात्रैः तु (ii)……………लिख्यन्ते |

शिक्षक: – किं त्वं लेखं (iii)……………..?

अमन: – आम् ! (iv)………अपि लेख: लिख्यते ।

शिक्षक: – सुरेश: न दृश्यते । सः कुत्र ?

अमन: – सुरेश: स्वस्थ : न अस्ति, अतः विद्यालय- चिकित्सा-कक्षे तेन (V)………..क्रियते ।

शिक्षक: – अस्तु, स: विश्रामम् करोति । समीचीनम्

अथवा

देवांश: – मित्र ! त्वं कुत्र (i) …..

कुत्र (i)………..?

हृदय: – मित्र ! (ii)…….. तु पुस्तकालय: गम्यते ।

देवांश: – (iii) …….. अपि चलामि |

हृदय: – आगच्छ ! शीघ्रं एव आवां चलावः ।

देवांश: – आम् ! त्वया कीदृशम् पुस्तकं (iv)……..

हृदय: – मया ज्ञानवर्धनं (v)……… पठ्यते |

देवांश: – शोभनम् | त्वमपि शोभनं बालः अस्ति |


उत्तराणि :-1.छात्रा:, 2. लेखा:, 3. लिखसि, 4. मया, 5. विश्रामः

अथवा

1.गच्छसि, 02. मया, 03. अहम्, 04. पठ्यते, 05. पुस्तक

CBSE – 2016


अध्यापिका – अनु ! किम् त्वं पाठं (01)…………….?

अनु – आम्, मया (02)………….…………. स्मर्यते ।

अध्यापिका – तर्हि किमर्थं (03)………….सम्यग्
उत्तरं न दीयते ।

अनु – जानामि (04)……………. अनभ्यासादेव |
अध्यापिका – किं त्वया पुनरावृत्तिः…………..।(05)……………?

अनु – आम्, अहं पुनरावृत्तिम् करोमि ।

अथवा

श्याम: – सोहन ! किम् (01)…………. पत्रालयं गच्छसि ?
.मया सह
सोहन: – नहि, मया तु पत्रालयं न (02)………. | अहं तु पाठं स्मरामि |

श्याम: – शोभनम् | इदानीं त्वया
(03)………….स्मर्यते ! तदनन्तरं त्वं किं करोषि ?


सोहन: – तत्पश्चात् माया गणितस्य अभ्यास:

(04)…………

श्याम: – अस्तु, (05) ………तु पत्रालयम् एव गम्यते ।


उत्तराणि :-

  1. स्मरसि, 02. पाठ:, 03. त्वया, 04 अहम्
    5.क्रियते ।
    अथवा
  2. त्वं 02. गम्यते, 03. पाठ:, 04 क्रियते 05. मया ।

Leave a Comment