व्याकरणम् (Grammar) – परिशिष्ट वीथिका प्रथमः भागः

कारक

विभक्तिकारककारक चिन्ह
प्रथमाकर्त्ताने
द्वितीयाकर्मको
तृतीयाकरणसे, के द्वारा
चतुर्थीसम्प्रदानके लिए, को
पञ्चमीअपादानसे(अलग होने में)
षष्ठीसंबंधका, की, के, रा, री, रे, ना, नी, ने
सप्तमीअधिकरणमें, पर, ऊपर
सम्बोधनसंबोधनहे, अरे, भो

प्रत्ययबोध

क्त्वा, तुमुन् और ल्यप् प्रत्यय धातुओं में जोड़े जाते हैं और दो वाक्यों को जोड़ने में सहायक होते हैं। Suffixes क्त्वा, तुमुन् and ल्यप् are added to roots and are used to join two sentences. उदाहरण-

क्त्वा प्रत्यय

क्त्वा प्रत्यय-

समाचारमिमं श्रुत्वा विस्मितः राजा व्यचारयत्।

(श्रु + क्त्वा)

‘क्त्वा’ प्रत्यय का ‘त्वा’ शेष रहता है (only ‘त्वा’ remains of the suffix ‘क्त्वा’)।

कुछ उदाहरण-

(क) पठ् + क्त्वा पठित्वा (पढ़कर)

(ख) खाद् + क्त्वा = खादित्वा (खाकर)

(ग) क्रीड् + क्त्वा = क्रीडित्वा (खेलकर)

(घ) कृ + क्त्वा = कृत्वा (करके)

(ङ) पी + क्त्वा = पीत्वा (पीकर)

(च) लिख् + क्त्वा = लिखित्वा (लिखकर)

(छ) स्था + क्त्वा = स्थित्वा (बैठकर, ठहरकर)

(ज) धाव् + क्त्वा = धावित्वा (दौड़कर)

(झ) गम् + क्त्वा = गत्वा (जाकर)

(ञ) दृश् + क्त्वा = दृष्ट्वा (देखकर)

तुमुन प्रत्यय


उदाहरण-

तुमुन प्रत्यय-

तानहं विक्रेतुं समागतः -(विक्रय् + तुमुन्)

‘तुमुन्’ प्रत्यय का ‘तुम्’ शेष रहता है (only ‘तुम्’ remains of the suffix ‘तुमुन्’)।

कुछ उदाहरण-

(क) धाव् + तुमुन् = धावितुम् (दौड़ने के लिए)

(ख) कृ + तुमुन् = कर्त्तुम् (करने के लिए)

(ग) पठ् + तुमुन् = पठितुम् (पढ़ने के लिए)

(घ) दृश् + तुमुन् = दृष्टुम् (देखने के लिए)

(ङ) पा + तुमुन् = पातुम् (पीने के लिए)

(च) खेल + तुमुन् = खेलितुम् (खेलने के लिए)

(छ) क्रीड् + तुमुन् = क्रीडितुम् (खेलने के लिए)

(ज) खाद् + तुमुन् = खादितुम् (खाने के लिए)

(झ) गम् + तुमुन् = गन्तुम् (जाने के लिए)

ल्यप् प्रत्यय

‘ल्यप्’ प्रत्यय का प्रयोग क्त्वा प्रत्यय के अर्थ में ही होता है। भेद केवल इतना है कि ‘ल्यप्’ प्रत्यय उपसर्ग पूर्वक धातु में जोड़ा जाता है।

Suffix ‘ल्यप्’ is used in the same sense as suffix क्त्वा. The only difference is that ‘ल्यप्’ is
added to a root preceded by a prefix.
उदाहरण-

ल्यप् प्रत्यय-

सः विपिनमार्गण आगत्य पठति ।-(आ + गम् + ल्यप्)

कुछ उदाहरण-

(क) वि + हस् + ल्यप् = विहस्य (हँसकर)

(ख) आ + नी + ल्यप् = आनीय (लाकर)

(ग) आ + दा + ल्यप् = आदाय (लेकर)

(घ) वि + चर् + ल्यप् विचार्य (विचार कर)

संख्यावाचि पदानि

पिछली कक्षा में हम एकम् (1) से पञ्चाशत् (50) तक संख्याओं का अध्ययन कर चुके हैं, अब आगे
पढ़ें-

51एकपञ्चाशत्
52द्विपञ्चाशत्
53त्रिपञ्चाशत्
54चतुः पञ्चाशत्
55पञ्चपञ्चाशत्
56षट्पञ्चाशत्
57सप्तपञ्चाशत्
58अष्टपञ्चाशत्
59एकोनषष्टिः
60षष्टिः
61एकषष्टिः
62द्विषष्टिः
63त्रिषष्टिः
64चतुः षष्टिः
65पञ्चषष्टिः
66षट्षष्टिः
67सप्तषष्टिः
68अष्टषष्टिः
69एकोनसप्ततिः
70सप्ततिः
71एकसप्ततिः
72द्विसप्ततिः
73त्रिसप्ततिः
74चतुः सप्ततिः
75पञ्चसप्तति:
76षट्सप्ततिः
77सप्तसप्ततिः
78अष्टसप्ततिः
79एकोनाशीतिः
80अशीतिः
81एकाशीतिः
82द्वयशीतिः
83त्र्यशीतिः
84चतुरशीतिः
85पञ्चाशीतिः
86षडशीतिः
87सप्ताशीतिः
88अष्टाशीतिः
89एकोननवतिः
90नवतिः
91एकनवतिः
92द्विनवतिः
93त्रिनवतिः
94चतुः नवतिः
95पञ्चनवतिः
96षण्णवतिः
97सप्तनवतिः
98अष्टनवतिः
99नवनवतिः
100शतम्
1000सहस्रम्
1,00,000लक्षम्

Leave a Comment